3. TEMA: HICAZ DIZISI İLE PARÇA ÇALABILME

SAB11. Müziksel Çalma

E1.1. Merak

D3. Çalışkanlık

OB1. Bilgi Okuryazarlığı

VİY.6.3.1. Hicaz makam dizisi ile eserler çalabilme

a) Hicaz makam dizisindeki eserleri çözümler.

 b) Hicaz makam dizisi ile eserler çalabilmek için duruş tutuş pozisyonu alır.

c) Hicaz makam dizisi ile eserler çalarken viyolaya özgü teknikleri kullanır.

 ç) Hicaz makam dizisi ile eserler çalarken müziksel bileşenleri uygular.

Hicaz Makamı

Karar Sesleri

artikülasyon, çift ses tekniği, duruş ve tutuş, geçiş motifleri, hicaz makamı, intonasyon, karar sesleri, kültürel bağlam, makamsal geçişler, melodik süslemeler, müzikal analiz, Türk müziği, viyola icra teknikleri, yay kullanımı

Öğrenme çıktıları; bireysel performans değerlendirmeleri, kontrol listeleri, gözlem formları ve öz değerlendirme formları ile ölçülebilir. Öğrencilerin hicaz makamına ait melodik motifleri, karar seslerini ve müzikal ifadeleri doğru kullanma becerileri, doğru-yanlış, eşleştirme ve açık uçlu sorular ile değerlendirilebilir. Performans görevi olarak öğrencilerden hicaz makamında bir eser ya da etüt çalmaları istenebilir. Performans sırasında ritmik doğruluk, yay teknikleri, süslemeler, çift ses kullanımı, karar seslerinin vurgulanması, müzikal ifade ve tonlama gibi kriterler dikkate alınır. Performans görevi; analitik dereceli puanlama anahtarı, gözlem formları ve öz değerlendirme formları ile ölçülebilir. Öğrencilere performansları hakkında kendilerini değerlendirmeleri için öz değerlendirme formu verilerek bireysel farkındalıklarının gelişmesi sağlanabilir.

Öğrencilerin Türk müziği makamları hakkında temel bilgiye sahip olduğu, daha önce Çargâh ve buselik makam dizisi ile eserler çalabildiği, temel müzik teorisi bilgisine (diyez, bemol, koma sesler, notaların yazım şekilleri) sahip olduğu kabul edilir. Viyolanın temel yapısı, çalma teknikleri ve süsleme unsurlarının önceki öğrenme çıktıları ile öğrenildiği varsayılır. Öğrencilerin yay çekme teknikleri, pozisyon değişimleri ve çift ses kullanımı konusunda ön deneyime sahip olduğu düşünülür. Ayrıca öğrencilerin temel nota bilgisini bildiği ve müziksel bileşenler (makamsal seyir, nüans, artikülasyon) konusunda farkındalık kazandığı kabul edilir.

Öğrencilerin daha önce öğrendikleri makamlar, müziksel terimler ve viyola çalma teknikleri hakkındaki bilgilerini ölçebilmek amacıyla açık uçlu sorular yöneltilebilir. "Daha önce hangi Türk müziği makamlarında eserler çalabildiniz?" veya "Hicaz makamını tanımlayabilen belirgin melodik motifler sizce nelerdir?" gibi sorular kullanılabilir. Öğrencilere hicaz makamında kısa bir eser dinletilerek makamın karakteristik melodik yapısını, süslemelerini ve karar seslerini yorumlamaları istenebilir. Bu etkinlik, öğrencilerin dinleyebilme ve analiz yapabilme becerilerini geliştirebilmek amacıyla kullanılabilir. Öğrencilerin daha önce öğrendikleri makamlarla hicaz makamını karşılaştırabilmelerini sağlamak için sınıf içi tartışma ortamı oluşturulabilir. Örneğin "Hicaz makamının duygu dünyası size ne hissettirebilir?" gibi sorular yöneltilebilir. Öğrencilerin viyola üzerinde daha önce öğrendikleri süsleme teknikleriyle kısa bir etüt çalabilmeleri istenir. Bu süreçte çift ses kullanımı, pozisyon değişimleri ve yay teknikleri gözlemlenebilir. Öğrencilere kendi beceri düzeylerini değerlendirebilmeleri için bir öz değerlendirme formu sunulabilir. Örneğin "Hicaz makamındaki süsleme tekniklerini uygulayabilmede ne kadar başarılı olduğunuzu düşünebiliyorsunuz?" gibi ifadelerle kendilerini değerlendirebilmeleri sağlanabilir.

Öğrencilerden daha önce çalışabildikleri makam dizilerini hatırlayabilmeleri istenebilir. Makamların duygu dünyasıyla ilişkisi hakkında tartışma yapılabilir. "Bir film müziğinde ya da klasik bir Türk müziği eserinde hicaz makamını öğrendikleri neler hissedebildiniz? Bu duyguların müzikte nasıl ifade edilebildiğini düşünüyorsunuz?" gibi sorular yöneltilerek makamın karakteristik yapısını fark edebilmeleri sağlanabilir. Öğrencilere makamların teknik gereklilikleri ile viyola çalabilme becerisi arasında bağlantı kurdurulabilir. "Bugün, viyolada hicaz makamının melodik yapısını çalışabilirken önceki derslerde öğrenebildiğimiz pozisyon değişimleri, çift ses kullanımı ve yay tekniklerini nasıl uygulayabiliriz?" gibi sorular kullanılarak öğrencilerin önceki deneyimlerinden yararlanabilmeleri sağlanabilir. Makamın melodik yapıları örneklenebilir ve viyola teknikleriyle ilişkilendirilebilir. "Hicaz makamındaki süslemelerin ve tekniklerin viyola üzerindeki uygulamalarını keşfedebilmek için bir örnek çalışma yapalım." gibi etkinliklerle öğrencilerin teorik bilgiyi pratiğe dökebilmeleri sağlanabilir. Öğrencilerden daha önceki makamlarda öğrendikleri teknikleri kullanarak yeni çalışmalara geçiş yapabilmeleri istenebilir. "Hicaz makamında öğrenebildiğimiz yay kontrolü, nihavent makamında çalabildiğimiz bir melodiye nasıl yansıtılabilir? Hangi teknikler benzer, hangi noktalar farklı olabilir?" gibi sorular yöneltilerek önceki öğrenme çıktıları ile yeni öğrenmelerin bağlantılı olabileceği vurgulanabilir. Bu süreç, öğrencilerin önceki bilgilerini aktif şekilde kullanabilmelerini ve yeni öğrenme çıktıları ile anlamlı bir bağ kurabilmelerini sağlayabilir.

VİY.6.3.1

Öğrenciler hicaz makam dizisi ile eser çalabilmek için öncelikle bu makamın yapısını ve karakterini keşfetmeye yönlendirilir. Hicaz makamının mistik, derin ve etkileyici yapısı üzerine düşündürülerek hangi duygularla ilişkilendirildiği ve hangi tür müziklerde sıkça kullanıldığına dair bir giriş yapılır (E1.1). Öğretmen, öğrencilere hicaz makamının geleneksel müzikteki yeri hakkında kısa bir bilgi verdikten sonra öğrencilerden bu makama yönelik araştırma yapmaları istenir. Bu noktada öğrenciler, hicaz makamına dair bilgi edinebilecekleri kaynakları belirlerler (KB2.6). Geleneksel nota kitapları, dijital arşivler, öğretmenin sunduğu eser örnekleri ve Türk müziğinde hicaz makamını kullanan besteciler üzerine yapılan çalışmalardan yararlanabilecekleri vurgulanır. Öğrenciler belirledikleri kaynaklardan sistematik bir şekilde bilgi toplar ve bu süreçte öğretmen rehberliğinde yönlendirilirler (OB1).

Ardından öğrenciler edindikleri bilgileri analiz ederek hicaz makamının seyri, güçlü sesleri, durağı ve karakteristik melodik yapıları hakkında notlar alırlar. Elde edilen bilgileri güvenilir kaynaklarla karşılaştırarak doğruluklarını kontrol ederler. Daha sonra bu bilgileri kaydederek ilerleyen aşamalarda müzikal uygulamalarında kullanmak üzere düzenlerler (D3.2.6). Bilgi edinme sürecini tamamlayan öğrenciler, hicaz makamında bir eserin notalarını çözümlemeye başlarlar. Önce eserde geçen melodik diziler ve motifler çözümlenir, ardından viyola üzerinde bu motiflerin nasıl ifade edilmesi gerektiği uygulamalarla gösterilir. Öğrenciler, önceki aşamalarda edindikleri bilgileri kullanarak yeni ses dizileri keşfeder ve bu bilgileri yorumlamaya çalışırlar. Çalışmalar sırasında hicaz makamında eser çalabilmek için uygun duruş ve tutuş pozisyonlarını almaları gerektiğini gözlemler ve öğretmen rehberliğinde düzeltmeler yaparlar. Hicaz makamının kendine özgü ifade biçimi ve duygusal yapısı gereği, öğrenciler viyola üzerinde farklı yay tekniklerini ve sol el pozisyonlarını kullanmayı öğrenirler. Öğretmen, makamın icrasında gerekli olan süsleme tekniklerini, glissando ve vibrato gibi anlatım unsurlarını nasıl kullanabileceklerini göstererek öğrencileri yönlendirir. Bu süreçte öğrencilerin eser icrasında karşılaşabilecekleri farklı melodik geçişleri ve belirsizlikleri anlamlandırmaları sağlanır (SDB3.1). Öğrenciler hicaz makamına ait bir eseri müzikal bileşenleri göz önünde bulundurarak çalmaya teşvik edilirler. Eserin icrası sırasında nüanslar, dinamikler, artikülasyon ve müzikal anlatım ögeleri üzerinde çalışılır. Öğrencilerin içsel motivasyonlarını artırmak adına her birinin eseri kişisel yorumlarıyla çalmasına fırsat verilir. Ayrıca öğrencilerin bağımsız çalışma becerilerini geliştirmeleri için eserin farklı bölümlerini kendi teknik seviyelerine göre ele almalarına izin verilir (D3.1). Dersin son aşamasında öğrenciler hicaz makamındaki eseri tam anlamıyla müzikal bir bütünlük içinde icra etmeye çalışırlar. Performans görevi olarak öğrencilerden hicaz makamında bir eser ya da etüt çalmaları istenebilir. Performans görevi; analitik dereceli puanlama anahtarı, gözlem formları ve öz değerlendirme formları ile ölçülebilir. Öğrencilere performansları hakkında kendilerini değerlendirmeleri için öz değerlendirme formu verilerek bireysel farkındalıklarının gelişmesi sağlanabilir.

Öğrencilerden farklı eserleri analiz ederek hicaz makamının melodik yapısını diğer makamlarla karşılaştırmaları istenebilir. Öğrenciler, hicaz makamındaki motiflerin seyir özelliklerini belirleyerek buselik veya çargâh makamıyla arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları tartışabilirler. Öğrenciler, hicaz makamında öğrendikleri motifleri kullanarak kısa doğaçlama pasajlar çalabilirler. Bu doğaçlamalarda hicaz makamına özgü süslemeler, portamento ve çift ses tekniklerinin kullanımı teşvik edilebilir. Grup içinde farklı melodik motifleri birleştirerek bir eser oluşturma etkinliği yapılabilir. Öğrenciler, hicaz makamının melodik motiflerini kullanarak bir viyola düeti ya da toplu icra eseri düzenleyebilirler. Daha ileri seviyede ritmik yapıların kullanıldığı etüt çalışmaları uygulanabilir. Hicaz makamındaki eserlerde rastlanan aksak ritimler ve usuller üzerine çalışmalar yapılarak öğrencilerin ritmik çeşitlilikleri keşfetmeleri sağlanabilir. Farklı sanatçılar tarafından icra edilen hicaz makamındaki eserler dinletilebilir ve yorum farklılıkları tartışılabilir. Öğrencilere aynı eserin farklı müzikal yorumlarını analiz etmeleri için dinleme etkinlikleri sunulabilir. Makamın tarihsel gelişimi ve kültürel bağlamları hakkında bilgi verilebilir, öğrencilerden kısa sunumlar hazırlamaları istenebilir. Hicaz makamının tarih boyunca nasıl şekillendiği ve farklı coğrafyalarda nasıl kullanıldığı üzerine araştırmalar yapmaları teşvik edilebilir.

Hicaz makamına ait eserlerde motiflerin ve karar seslerinin anlaşılmasını kolaylaştırmak için eserler bölümlere ayrılarak incelenebilir. Öğrenciler, bu bölümleri sırayla analiz ederek makamın melodik akışını daha iyi kavrayabilirler. Motiflerin ve melodik geçişlerin daha iyi anlaşılması için eserin zorlayıcı bölümleri yavaş bir tempoda çalıştırılabilir. Öğrenciler hicaz makamına özgü geçişleri daha rahat takip edebilmek için önce küçük melodik motiflerle başlayarak eserin tamamına aşamalı olarak geçiş yapabilirler. Hicaz makamına ait eserlerin kritik bölümleri defalarca dinletilebilir ve analiz edilebilir. Dinleme sırasında motiflerin yapısı, kullanılan aralıklar ve karar seslerinin önemi vurgulanabilir. Makamın yapısını görselleştirmek için nota grafiklerinden, renkli şemalardan ve video materyallerinden yararlanılabilir. Öğrencilerin işitsel ve görsel algılarını destekleyerek öğrenme sürecini güçlendirmek hedeflenir. Öğrencilere yöneltilen sorular, makamların yapısını daha iyi anlamalarına yardımcı olabilir. Örneğin "Hicaz makamındaki bu geçiş hangi duyguyu yansıtıyor?" veya "Bu motif hangi nota üzerine kurulmuş?" gibi sorular sorularak öğrencilerin analiz yapmaları sağlanabilir. Öğrenciler kendi analizlerini yaparak öğrenme sürecine aktif olarak katılabilirler. Her motif veya melodik yapı, küçük parçalara ayrılarak düzenli bir çalışma planı oluşturulabilir. Böylece öğrenciler kendi hızlarında ilerleyerek öğrenme sürecini daha verimli hâle getirebilirler. Grup içinde yapılan çalışmalar, öğrencilerin farklı bakış açılarını görmelerine ve birlikte öğrenmelerine olanak tanıyabilir. Grup üyeleri birbirlerine geri bildirimde bulunarak ilerlemelerini sağlayabilirler.