1. TEMA: TÜRK MÜZİĞİ SES SİSTEMİ

SAB11. Müziksel Çalma

E1.1. Merak

SDB3.1. Uyum

D3. Çalışkanlık, D12. Sabır

OB1. Bilgi Okuryazarlığı

VİY.5.1.1.Türk müziği ses aralıklarını çalabilme

a) Türk müziği ses aralıklarını içeren egzersizleri veya ezgileri çözümler.

b) Türk müziği ses aralıklarını doğru şekilde çalabilmek için çalgıya özgü duruş ve tutuş pozisyonunu alır.

c) Viyolada Türk müziği seslerini elde etmek için uygun parmak ve yay tekniklerini kullanır.

d) Türk müziği ses aralıklarını, seslerini içeren ezgileri müziksel bileşenlere uygun şekilde çalar.

Türk Müziği Ses Aralıkları

koma, Türk müziği

Bu temadaki öğrenme çıktıları; gözlem formu, kontrol listesi, dereceli puanlama anahtarı ile ölçülebilir. Performans görevi olarak öğrencilere basit ritimleri gruplar hâlinde çalma görevi verilir. Performans görevi dereceli puanlama anahtarı veya gözlem formları ile değerlendirilebilir.

Öğrencilerin doğadaki sesleri gözlemleme ve temel dinleme becerilerinin olduğu kabul edilir. Öğrencilerin keşfederek öğrenme yaklaşımıyla daha iyi anlayacağı ve merak ederek öğrenme motivasyonunun artacağı, ses değişimlerini keşfetmek için deneyimleyerek öğrenme (parmak kaydırma, dinleme, karşılaştırma) yöntemlerini kullanabileceği kabul edilir. Öğrencilerin akranlarıyla iş birliği yaparak gözlemlerini paylaşacakları ve tartışarak öğrenme süreçlerini pekiştirecekleri kabul edilir.

Öğrencilere “Tam ve yarım sesler hakkında neler bilebiliyorsunuz?” veya “Doğadaki seslerde nasıl değişimler fark edebildiniz?” gibi sorular yöneltilerek ön bilgileri değerlendirebilmek sağlanabilir. Öğrencilere farklı doğal sesler (su dalgası, rüzgâr sesi, kuş cıvıltısı) dinletilerek sabit veya değişken sesleri ayırt edebilmeleri istenebilir. Öğrencilere viyolada çalınabilen sabit ve kayıcı seslerden örnekler dinletilerek bu sesler arasındaki farkları tanımlayabilmeleri istenebilir.

Telefon zil sesi (sabit) ile video oyunlarındaki müziklerin ton değişimleri (değişken) arasındaki farklılığı gösterebilmek, araba kornaları (sabit ses) ile geçen bir ambulansın sireni (kayıcı ses) arasındaki farkı dinletebilmek ve doopler (kayıcı olarak algılanabilme) etkisini açıklayabilmek. Öğretmen, koma seslerinin sadece müzikte değil konuşma tonlamalarında da bulunabildiğini örneklerle gösterebilerek gündelik yaşamla bağlantı kurabilir.

VİY.5.1.1.

 Viyolayı ellerine almadan önce doğal ortamdaki sesler öğrenciler tarafından gözlemlenir ve derse başlanır (KB2.2). Çevrelerindeki ince ton değişimlerine dikkat etmeleri için öğrenciler yönlendirilir ve “Sizce doğadaki hangi sesler tamamen sabit, hangileri zamanla değişiyor?” gibi sorularla düşünmeleri sağlanır. Farklı sesler dinlenirken “Bazı sesler sabit kalırken bazıları neden kayıyor gibi hissediliyor?” sorusu üzerine düşünmeye teşvik edilir. Bu aşamadan sonra viyolada sabit sesler (tam ve yarım sesler) ile koma sesleri arasındaki farkları keşfetmeye yönelik bir dinleme etkinliği yapılır. Öğrencilere öğretmenin veya bir kaydın çaldığı iki farklı nota arasındaki geçiş dikkatlice dinletilir. Öğrenciler, duydukları değişimi anlamaya çalışırken “Bu iki ses arasındaki farkı nasıl açıklarsınız?”, “İlk duyduğun ses ile ikinci ses arasındaki mesafe nasıl değişiyor?” gibi sorular yöneltilerek öğrencilerin gözlem amaçlarını belirlemeleri sağlanır. Daha sonra sesleri daha ayrıntılı inceleyerek gözlemlerini sistemli bir şekilde kaydetmek için öğrencilerden viyolalarını almaları ve parmaklarını hafifçe kaydırarak bu seslerin nasıl oluştuğunu araştırmaları istenir. “Parmağınızı biraz yukarı kaydırdığınızda ne değişti? Peki, biraz aşağı kaydırınca ne oldu?” gibi sorularla öğrencilerin keşfetme süreçleri desteklenir. Öğrenciler, parmaklarını kaydırarak seslerin nasıl değiştiğini anlamaya çalışırken öğrencilerin bu farklılıkların nedenlerini merak etmeye başlamaları sağlanır (E1.1). Bu aşamada, öğrenciler Türk müziği ses aralıklarını keşfederken tam ve yarım seslere kıyasla belirgin olmayan ve sürekli değişen bu yeni ses sistemine adapte olmaya çalışırlar. Öğretmen tarafından "Bu seslerin tam veya yarım seslerden farkı nedir?", "Bu değişimi nasıl kontrol edebilirsin?" gibi sorular yöneltilerek öğrencilerin yeni, değişen ve belirsiz sesleri anlamaları sağlanır (SDB3.1). Öğrenciler, çalınacak kısa bir eseri veya ezgisel alıştırmayı inceleyerek bu kademeli seslerinin hangi bağlamda yer aldığını çözümlerler. Bu sırada öğretmen, “Sizce bu müziği farklı kılan şey ne olabilir?” sorusuyla onları sesler arasındaki farkları anlamaya yönlendirir. Ardından öğrenciler viyolada ses aralıklarını deneyimlemek için çalgıya özgü doğru duruş ve tutuş pozisyonunu alarak parmaklarını uygun şekilde yerleştirirler. Öğretmen tarafından “Duruşunuzu nasıl ayarladığınızda daha rahat hareket ediyorsunuz?”, “Parmağınızı ne kadar kaydırmanız gerektiğini nasıl anlayabilirsiniz?” gibi sorularla onların çalgıya özgü pozisyonlarını bilinçli şekilde ayarlamalarına yardımcı olunur. Öğrenciler elde edilen gözlem verilerini sınıflandırır, bu seslerinin tam ve yarım seslerden farkı hakkında çıkarımlar yaparlar (KB2.10). Öğrenciler, ses değişimlerini görselleştiren basit şemalar çizer ve viyola üzerinde öğretmenin yönlendirmesiyle küçük denemeler yaparak öğrendiklerini pekiştirebilirler. Köprü Kurma Telefon zil sesi (sabit) ile video oyunlarındaki müziklerin ton değişimleri (değişken) arasındaki farklılığı gösterebilmek, araba kornaları (sabit ses) ile geçen bir ambulansın sireni (kayıcı ses) arasındaki farkı dinletebilmek ve doopler (kayıcı olarak algılanabilme) etkisini açıklayabilmek. Öğretmen, koma seslerinin sadece müzikte değil konuşma tonlamalarında da bulunabildiğini örneklerle gösterebilerek gündelik yaşamla bağlantı kurabilir. Daha sonra öğrenciler çalgıya özgü teknikleri kullanarak ses aralıklarını içeren basit bir melodiyi veya egzersizi çalmaya çalışırlar. Öğrenciler, bu ses aralıklarının müzikte nasıl bir etki oluşturduğunu daha iyi kavrayabilmek için aynı melodiyi hem koma sesleriyle hem de koma sesleri olmadan çalarak karşılaştırır (KB2.7). Bu noktada öğretmen, öğrencilerin sanatsal bilgi ile gündelik bilgi arasındaki farkı görmelerini sağlamak için bir tartışma başlatır. “Koma sesleri müzik içinde kullanıldığında nasıl bir duygusal etki oluşturuyor?”, “Gündelik hayatta konuşurken ya da şarkı söylerken benzer bir ses değişimi yapıyor muyuz?” gibi sorular sorarak öğrencilerin bilgi türlerini fark etmelerine yardımcı olur (OB1). Öğrenciler, koma seslerinin sadece bir müzik tekniği olmadığını, aslında bazı dillerde konuşma tonlamalarında bile benzer geçişlerin kullanıldığını keşfederler. Öğrenciler son olarak çaldıkları ezgiyi müziksel bileşenlere uygun şekilde ifade etmeye çalışırlar. Bu noktada öğretmen, “Bu ezgiyi koma sesleriyle çaldığınızda nasıl bir duygu oluşturdu?”, “Peki aynı melodiyi koma sesleri olmadan çalsaydınız nasıl bir farklılık hissederdiniz?” gibi sorularla onların müzikal farkındalıklarını artırmalarına yardımcı olur. Süreç içinde, koma seslerini içeren egzersizlerin başlangıçta zorlayıcı olabileceği, ancak sabır ve düzenli çalışma ile tekrar ederek kontrol edilebilir hâle geleceği öğretmen tarafından vurgulanır. Öğrenciler olumlu bakış açısıyla çalışmalarını sürdürürler (D12.1). Bu sayede disiplinli ve istikrarlı çalışma alışkanlıklarını da geliştirirler (D3.1). Süreç sonunda öğrencilere performans görevi olarak basit koma seslerini içeren kısa bir ezgiyi seçerek veya öğretmenin verdiği bir melodiyi kullanarak çalmaları istenebilir. Aynı ezgiyi önce koma sesleri olmadan ardından koma sesleriyle çalarak aradaki farkı gözlemlemeleri ve deneyimlerini sözlü ya da yazılı olarak ifade etmeleri beklenir. Ayrıca koma seslerinin müzikte nasıl bir duygusal etki yarattığını açıklayan kısa bir sunum yapmaları da performans görevi olarak verilebilir. Performans görevi dereceli puanlama anahtarı veya gözlem formları ile değerlendirilebilir

Öğrencilere basit bir melodi, hem Batı müziği tarzında (tam ve yarım sesler) hem de Türk müziği tarzında (koma sesleri) çalarak karşılaştırmaları sağlanır. Öğrenciler, kısa bir hikâyeyi koma seslerini kullanarak müzikle anlatmaya çalışır. Bu sayede, müziğin anlatım gücünü keşfetmeleri sağlanır.

Doğal bir ortamda (park, orman, bahçe) gezinti düzenlenebilir. Öğrenciler, ses kaydedici cihazlarla çevredeki sesleri kaydeder ve bu sesleri sınıfta analiz edebilir. Türk müziği icracılarının koma seslerini nasıl kullandıklarını gösteren video örnekleri izletilir ve analiz etmeleri istenebilir.