2. TEMA: ÇARGÂH VE BUSELİK DİZİLERİNDE ETÜT VE ESER UYGULAMALARI

SAB11. Müziksel Çalma

E3.2. Odaklanma

SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme), SDB2.1. İletişim, SDB2.2. İş Birliği

D12. Sabır

OB1. Bilgi Okuryazarlığı, OB4. Görsel Okuryazarlık

UD.5.2.1. Çargâh makamında etütleri ve Türk müziği eserlerini çalabilme

a) Çargâh makamında çalacağı egzersiz ve eserleri çözümler.

b) Doğru duruş ve tutuş pozisyonu alarak çargâh makamında etütleri ve Türk müziği eserlerini çalar.

c) Çalgıya özgü teknikleri doğru kullanır.

ç) Ezgisel yapıya uygun olarak çargâh makamında etütleri ve Türk müziği eserlerini çalar.

UD.5.2.2. Buselik makamında etütleri ve Türk müziği eserlerini çalabilme

a) Buselik makamında çalacağı egzersiz ve eserleri çözümler.

b) Doğru duruş ve tutuş pozisyonu alarak buselik makamında etütleri ve Türk müziği eserlerini çalar.

c) Çalgıya özgü teknikleri doğru kullanır.

ç) Ezgisel yapıya uygun olarak buselik makamında etütleri ve Türk müziği eserlerini çalar.

Çargâh ve Buselik Makam dizileri

dizi, makam, Türk müziği, ud

Öğrenme çıktıları; çalışma kâğıtları, gözlem formu ve öz değerlendirme formu kullanılarak değerlendirilebilir. Verilen makamlarda eser ve egzersiz çalmaya yönelik performans görevi verilebilir. Verilen performans görevi, dereceli puanlama anahtarı ve gözlem formu ile değerlendirilebilir.

Öğrencilerin bir önceki temada Türk müziğinde yer alan usullerden nim sofyan, semai ve sofyan usullerinde ud ile Türk müziği eserleri çalabilme ile ilgili öğrenme çıktılarına sahip oldukları kabul edilmektedir.

Öğretmen, daha önce verilen dörtlü-beşli uygulamalarına ilişkin sorular sorarak önceki öğrenmeleri pekiştirebilir. Daha sonra bu uygulamaların ardından temel dörtlü ve beşlilerin birbirine bağlanmasını konu alan açık uçlu sorular sorabilir. Çargâh makamına dair bir örnek çalarak dörtlü ve beşli yaklaşımına ilişkin bilgilendirme yapabilir.

Öğrencilerin önceki temalarda öğrendikleri notalar ile öğrenecekleri makam dizilerindeki notalar arasında ilişki kurmaları sağlanabilir.

UD5.2.1

 Çargâh makamının genel özellikleri anlatılarak makamın dizisi gösterilip solfeji yapılır. Öğrencilerin odaklanması sağlanır (E3.2). Daha sonra öğretmen, çargâh makamından oluşan etüt ve Türk müziği eserlerini uygun bona ve solfej tekniklerini kullanarak sergiler. Öğrenciler, öğretmen tarafından yapılan bona ve solfeji inceler. Etüt ve Türk müziği eserinin uygun teknikleri kullanarak önce bona ardından solfejini yapmaları ve çözümlemeleri istenir (KB2.14, SAB9). Bu süreç, gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Seslendireceği çargâh makamındaki etüt ve Türk müziği eserlerinde kullanılacak parmak pozisyonu ve doğru duruş pozisyonu uygulamalı olarak gösterilir. Ardından öğrencilerden ayna karşısında doğru duruş ve parmak pozisyonlarını kontrol etmeleri, kendilerini değerlendirmeleri beklenir. Doğru duruş ve tutuş pozisyonunu sergilemeleri istenir (SDB1.2). Bu süreç, doğru duruş ve tutuş pozisyonlarını içeren gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Öğretmen daha önce çalıştıkları dörtlü ve beşli uygulamalarını gösterir (OB4) ve makama dair ön hazırlık yapar. Parmak pozisyonlarını hatırlatmak için pozisyon ve perde isimleri sorulur ve yanıtlamaları beklenir (SDB2.1). Daha sonra çargâh makamını oluşturan güçlü, durak, seyir özellikleri (inici-çıkıcı vb.) gibi bileşenler görseller aracılığı ile aktarılır (OB4). Öğrencilerden önce dörtlü-beşli daha sonra da dizinin tamamını seslendirmeleri istenir. Bunu yaparken (mordan, trill vb.) temel nüans terimlerinden bazıları uygulamalı olarak aktarılır ve tekrar etmeleri istenir. Sabırlı olmaları beklenir (D12.3). Bu süreç, dizinin dörtlü-beşli ve seyir özelliklerine dair açık uçlu sorulardan oluşan çalışma kâğıtları ile değerlendirilebilir. Dizi sesleri çalınırken gerdaniye teli 2. pozisyon IV. kolon üzerindeki tiz buselik perdesi ud üzerinde gösterilir. Makamın yeden sesi olduğunu söylemeleri beklenir (SDB2.1). Önce öğretmenin yazdığı egzersizler daha sonra da Türk müziği repertuvarına özgü örnekler ile makamın karakteristik özellikleri aktarılır ve öğrencilerden kendi cümleleri ile anlatmaları beklenir (OB1). Örnek egzersizlerden ikisini tek tek çalmaları istenir. Örnek eserin ise toplu bir şekilde icra edilmesi beklenir. Çargâh makamının belirgin şekilde algılanması için orta uzun seslerden oluşan etütler ve Türk müziği eserleri, öğretmen tarafından ezgisel yapıya uygun olarak çalınır. Öğrencilerden gözlemledikten sonra eserleri ezgisel yapıya uygun olarak çalmaları istenir (KB2.14). Çalışmalarında sabırlı olmaları gerektiği vurgulanır (D12.3). Bu süreç, çargâh makamında eser ve egzersiz çalmaya yönelik performans görevi verilerek değerlendirilebilir. Verilen performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı ve gözlem formu ile değerlendirilebilir.

UD.5.2.2

Buselik makamının genel özellikleri anlatılarak makamın dizisi gösterilip solfeji yapılır. Öğrencilerin odaklanması sağlanır (E3.2). Daha sonra öğretmen, buselik makamından oluşan etüt ve Türk müziği eserlerini uygun bona ve solfej tekniklerini kullanarak sergiler. Öğrenciler, öğretmen tarafından yapılan bona ve solfeji inceler. Etüt ve Türk müziği eserinin uygun teknikleri kullanarak önce bona ardından solfejini yapmaları ve çözümlemeleri istenir (KB2.14, SAB9). Bu süreç, gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Seslendireceği buselik makamındaki etüt ve Türk müziği eserlerinde kullanılacak parmak pozisyonu ve doğru duruş pozisyonu uygulamalı olarak gösterilir. Ardından öğrencilerden ayna karşısında doğru duruş ve parmak pozisyonlarını kontrol etmeleri, kendilerini değerlendirmeleri beklenir pozisyonlarını hatırlatmak için pozisyon ve perde isimleri sorulur ve yanıtlamaları beklenir. (SDB1.2). Bu süreç, doğru duruş ve tutuş pozisyonlarını içeren gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Öğretmen daha önce çalıştıkları dörtlü ve beşli uygulamalarını gösterir (OB4) ve makama dair ön hazırlık yapar. Parmak pozisyonlarını hatırlatmak için pozisyon ve perde isimleri sorulur ve yanıtlamaları beklenir (SDB2.1). Daha sonra buselik makamını oluşturan güçlü, durak, seyir özellikleri (inici-çıkıcı vb.) gibi bileşenler görseller aracılığı ile aktarılır (OB4). Öğrencilerden önce dörtlü-beşli daha sonra da dizinin tamamını seslendirmeleri istenir. Bunu yaparken (mordan, trill vb.) temel nüans terimlerinden bazıları uygulamalı olarak aktarılır ve tekrar etmeleri istenir. Sabırlı olmaları beklenir (D12.3). Bu süreç, dizinin dörtlü-beşli ve seyir özelliklerine dair açık uçlu sorulardan oluşan çalışma kâğıtları ile değerlendirilebilir. Buselik makamının belirgin şekilde algılanması için orta uzun seslerden oluşan etütler ve Türk müziği eserleri, öğretmen tarafından çalınır. Öğrencilerden gözlemledikten sonra eserleri ezgisel yapıya uygun olarak çalmaları istenir (KB2.14, SDB2.2). Çalışmalarında sabırlı olmaları gerektiği vurgulanır (D12.3). Bu süreç, buselik makamında eser ve egzersiz çalmaya yönelik performans görevi verilerek değerlendirilebilir. Verilen performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı ve gözlem formu ile değerlendirilebilir.

Öğrenciler küçük gruplara ayrılarak bir grup eseri ud ile seslendirirken diğer grup eserin solfejini yapabilir. Türk müziği teori uygulama dersinde çargâh ve buselik makamlarında öğrendikleri eserleri ud ile seslendirmeleri istenebilir. Öğrenciler sadece yavaş ve hızlı değil, hızlanan veya yavaşlayan accelerando, ritardando gibi tempolarla oynamaya teşvik edilebilir. Aynı egzersizi önce düz ritimle, sonra aksak ritme uygun şekilde çalmaları istenebilir. Öğretmen bir melodi çaldığında öğrenciler aynı melodiyi ama daha hafif (piyano) bir şekilde takip edebilir. Küçük doğaçlamalar yapmaları istenebilir.

Öğretmenin yardımı ile makamların barındırdığı seslerden oluşan etütler sık tekrar edilebilir. Eserler ve etütler metronom aleti ile yavaşlatılarak çalınabilir. Öğrencilerden sadece iki temel tempo ayırt etmeleri istenir: Kaplumbağa = yavaş tempo, öğretmen büyük ve açık el hareketleriyle vurgular. Tavşan = hızlı tempo, öğretmen küçük ve hızlı el hareketleriyle gösterir. İlk etapta boş tel çalma yerine sadece el çırpma ve vücut hareketleri yapmaları istenerek tempo farkı anlatılabilir.