2. TEMA: ÇALGI SESLERİNİ AYIRT EDİYORUM
KB1. Temel Beceri
E1.1. Merak, E1.5. Kendine Güvenme (Öz Güven), E3.2. Odaklanma, E3.4. Gerçeği Arama, E3.9. Şüphe Duyma
SDB2.1. İletişim
D14. Saygı
OB2. Dijital Okuryazarlık, OB4. Görsel Okuryazarlık
NEY.1.2.1. Çalgıların seslerini ayırt edebilme
Çalgılara Özgü Tınıları Ayırt Etme
Sesin Oluşumunu Anlama
çalgı, ses, tını, titreşim
Bu temanın öğrenme çıktıları; kontrol listesi, gözlem formu, eşleştirme soruları, açık uçlu soruları kullanılarak değerlendirilebilir. Öğrencilerin sesin oluşumu, çalgıların tınıları ve ses ayırt etme becerilerini geliştirmeye yönelik performans görevi verilebilir. Bu görevlerin değerlendirilmesi için analitik dereceli puanlama anahtarı kullanılabilir. Öğrencilerin sesleri doğru ayırt etme, çalgıların yapısal özelliklerini keşfetme ve çevrelerindeki sesleri fark etme becerileri, gözlem formu veya analitik dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir. Performans görevi olarak çalgıların tınılarını benzettikleri seslerle eşleştirme kartları hazırlamaları istenebilir. Performans görevinin değerlendirilmesinde dereceli puanlama anahtarı kullanılabilir
Çalgıların şekillerini bildiği ve bu şekiller ile isimleri ilişkilendirebildiği kabul edilir.
Bir sesi duyduğumuzda, o sesin nereden geldiğini anlarız. Hangi yönden geliyorsa o yöne bakarız. Mutfakta yemek yaparken duyduğumuz seslerle, dışarıda araba sesleri arasında farklar vardır. Mutfakta yemek yapılırken tabak, tencere gibi nesnelerin seslerini duyarız. Ancak trafikte arabaların motor sesleri ve korna sesleri duyulur. Enstrümanlardan çıkan seslerde bunun benzeridir. Şekilleri gibi çıkardığı seslerde farklıdır. Bunun gibi bir içerikle çalgıların arasındaki görsel farklılıklar ile sesleri arasındaki farklar ile ilgili ilişki kurulabilir.
Bir kedi miyavladığında ya da bir köpek havladığında onları görmesek bile o sesin bir kediden ya da köpekten geldiğini anlayabilir miyiz? Alınan dönütler doğrultusunda nasıl hayvanların seslerini tanıyabiliyorsak çalgıların yapısal özelliklerine göre tınılarının farklı olduğu ve onları bu sayede ayırt edebildiğimiz ifade edilebilir. Bu ses özelliklerine göre kullanım alanlarının ve yapılarının değişiklik gösterdiği hazırlanan görseller üzerinden aktarılabilir. Daha sonra gemilerde ve uçaklarda kullanılan sonar sistemler, ultrason, röntgen ve manyetik rezonans görüntüleme cihazları gibi gündelik hayatlarımızda karşılaştığımız örneklerin de ses dalgaları aracılığı ile ortaya çıktığı, duyabildiğimiz kadar duyamadığımız bir ses dünyasının da varlığı görsel ve işitsel materyaller kullanılarak aktarılabilir. Örneğin hayvanların işitme aralıklarını anlatmak için o frekans düzeyinde sesler dinletilip duyduklarında onaylamaları istenebilir. Hayatı algılama biçimlerimizden yani beş duyumuzdan biri olan işitme yeteneğinin bizi hayata bağladığı ve hayatı algılamamızda nasıl bir rol oynadığı örnekler ile ifade edilebilir.
NEY.1.2.1
Öğretmen, sınıfa diyapazon, tef, ksilofon, melodika ve flüt getirerek öğrencilerin dikkatini çeker ve odaklanmalarını ister (E3.2). Daha sonra öğrencilere sesin nasıl oluştuğuna dair açık uçlu sorular sorulur (E3.9). Öğrencilerden kendi aralarında tartışmaları ve bu sırada saygılı olmaları beklenir (SDB2.1, D14.1). Öğrencilerden yönlendirici sorularla beyin fırtınası yapmaları istenir ve bu süreç sonunda doğadaki tüm seslerin kaynağında titreşim olduğu sonucuna varılması beklenir (KB2.10). Kaynağında yalnızca titreşim olan her hareketin ses oluşturduğuna dikkat çekilir. Ayrıca sesin oluşumuyla ilgili kısa bir belgesel film akıllı tahta aracılığıyla izletilir (OB2, OB4). Oksijen olmadan titreşimin tek başına ses oluşturamayacağı ve bu nedenle uzayda sesin olmadığı vurgulanır. Öğrencilerden, bu konuyu anlatan aileleriyle birlikte izleyebilecekleri diğer kaynaklara ulaşmaları ve anladıklarını sınıfta paylaşmaları istenir (E3.4, SDB2.1). Bu süreç, gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Öğretmen, sınıfa susarak girer ve yalnızca jest ve mimikleriyle bir şeyler ifade etmeye çalışır. Bunu yaparken oturma ve kalkma gibi belli komutları da ekler ve öğrencilerde merak uyandırır (E1.1). Ardından insan sesinin iletişimdeki önemi ve rolü, günlük yaşam deneyimleri üzerinden aktarılır.
Öğrencilerden insan sesi oluşurken hangi süreçlerden geçtiğini düşünmeleri beklenir. “Konuşmamızı oluşturan organlarımız sizce nelerdir?“ gibi açık uçlu sorularla, öğrencilerin insan sesinin bir oluşum sürecinden geçtiğini fark etmeleri sağlanır. Bu süreç, gözlem formu ile değerlendirilebilir. Öğrencilere, “İnsanların sesini diğerlerinden farklı kılan nedir? Bir kedi sesinin kedi sesi olduğunu nasıl anlarız?“ gibi sorular sorulur. Bu sorularla, sesin tını özelliklerinin o sesi benzersiz kıldığından bahsedilir. İnsan kafatasının içindeki boşlukların her insanda benzerlik gösterse de birbirinden farklı olduğu ifade edilir. Ayrıca bu boşluklarda yankılanan sesin ağız, dil ve diş yapısıyla benzersiz bir hâl aldığı, yakınlarımızın seslerini konuştuklarında onları görmesek bile bu şekilde ayırt edebileceğimiz vurgulanır.
Öğrencilerden etkin bir şekilde dinlemeleri beklenir (SDB2.1). Çalgıların da kendine özgü tınıları olduğu ve bu tınıların, aynı insan sesi gibi, yapısal özelliklerinden kaynaklı olarak birbirinden ayrıldığı ifade edilir. Bir önceki temada dokunsal ve görsel olarak öğrendikleri çalgıların sesleri dinletilir. Yapı bakımından farklılıklarına dikkat çekilir ve öğrencilerden, dikkatli dinlediklerinde bu sesleri ayırt edebilecekleri söylenir. Bu süreç, öğrencilere bu konuda güven duymaları için bir fırsat sunar (E1.5). Ardından çalgıların yapısal özelliklerine bağlı olarak nasıl ses çıkardıklarına dair görsel ve işitsel kaynaklar akıllı tahta aracılığıyla sunulur. Son olarak öğrencilere sunulan çalgıların yalnızca sesleri dinletilir ve tahminde bulunmaları istenir. Bu süreçte eşleştirme kartları kullanılabilir ve süreç gözlem formu ile değerlendirilebilir. Performans görevi olarak çalgıların tınılarını benzettikleri seslerle eşleştirme kartları hazırlamaları istenebilir. Performans görevinin değerlendirilmesinde dereceli puanlama anahtarı kullanılabilir.
Melodika veya flüt gibi çalgıları öğrencilere vererek onlardan değişik sesler çıkarmalarını beklenebilir. Bir gitarın tellerini veya bir tefin üzerindeki deri kısmı göstererek sesin bu yapılar aracılığı ile nasıl titreşim ürettiğini açıklayabilir. Öğrenciler, sesin oluşumuna dair farkındalık kazanmaya yönelik küçük çalışmalar yapabilirler. Örneğin evdeki lastik, karton vb. geri dönüşüm malzemeleri ile basit müzik aletleri yapmaları ve bunlarla ses üretmeleri istenebilir.
Öğrencilere sesin oluşumuyla ilgili resimli ve renkli görseller gösterilir. Öğrencilere, sesin titreşimlerden kaynaklandığını anlatan basit bir hikâye ya da kısa bir çizgi film izletilebilir. Bu hikâye veya filmde, sesin nasıl oluştuğu, nesnelerin titreşerek ses çıkardığı örneklerle anlatılabilir. “Hangi çalgıdan geliyor?“ gibi basit dinleme oyunlarıyla çalgıların sesleri ayırt edilir. Çalgıların seslerini dinlerken öğrencilere el işaretleri veya ritmik hareketler yaparak geri bildirimde bulunmaları sağlanabilir. Öğrencilerin seslerin nasıl oluştuğunu anlatan basit deneyler yapması sağlanır. Örneğin basit bir ses kaynağı olan bir telin titremesini izleyerek öğrenciler, sesin titreşimle oluştuğunu keşfedebilir.