3. TEMA: MAKAMSAL DİZİLER-2 (BUSELİK-KÜRDİ)

SAB9. Müziksel Dinleme, SAB11. Müziksel Çalma

E1.1. Merak, E1.3. Azim ve Kararlılık

SDB3.1. Uyum

D3. Çalışkanlık

OB1. Bilgi Okuryazarlığı

FLT.6.3.1. Buselik makamının melodik motiflerini ayırt ederek dinleyebilme

a) Buselik makamının motiflerini tanır.

b) Buselik makamının karar sesini ve müziksel bileşenlerini ayırt eder.

 c) Buselik makamının müziksel bileşenlerini açıklar.

FLT.6.3.2. Buselik makamında eserler çalabilme

a) Buselik makamındaki eserleri çözümler.

b) Buselik makamında eserler çalabilmek için duruş, tutuş pozisyonu alır.

c) Buselik makamında eserler çalarken flüte özgü teknikleri kullanır.

ç) Buselik makamında eserler çalarken müziksel bileşenleri uygular.

 FLT.6.3.3. Kürdi makamının melodik motiflerini ayırt ederek dinleyebilme

a) Kürdi makamının motiflerini tanır.

b) Kürdi makamının karar sesini ve müziksel bileşenlerini ayırt eder.

c) Kürdi makamının müziksel bileşenlerini açıklar.

FLT.6.3.4. Kürdi makamında eserler çalabilme

a) Kürdi makamındaki eserleri çözümler.

b) Kürdi makamında eserler çalabilmek için duruş, tutuş pozisyonu alır.

c) Kürdi makamında eserler çalarken flüte özgü teknikleri kullanır.

ç) Kürdi makamında eserler çalarken müziksel bileşenleri uygular.

Buselik ve Kürdi Makamlarının Öğretimi Karar Sesleri

buselik makamı, dinamik yapılar, duruş ve tutuş, flüt çalma teknikleri, karar sesleri, kürdi makamı, kültürel bağlam, melodik akış, melodik motifler, müziksel ifade, nefes kontrolü, teknik gereklilikler, Türk müziği

Öğrenme çıktıları; bireysel performans değerlendirmeleri, kontrol listeleri, gözlem formları ve öz değerlendirme formları ile ölçülebilir. Buselik ve kürdi makamları için öğrencilerin melodik motifleri, karar seslerini ve müziksel ifadeyi doğru kullanma becerileri doğru-yanlış, eşleştirme ve açık uçlu sorularla değerlendirilebilir. Performans görevi olarak öğrencilerden buselik veya kürdi makamında bir eser ya da etüt çalmaları istenebilir. Performans sırasında ritmik doğruluk, nefes kontrolü, parmak pozisyonları, karar seslerinin vurgulanması ve müzikal anlatım değerlendirilebilir. Performans görevi; analitik dereceli puanlama anahtarı, gözlem formları ve öz değerlendirme formları ile ölçülebilir.

Öğrencilerin Türk müziği makamları hakkında genel bir fikri olduğu ve çargâh ve nihavent makamlarında eserler çalabildiği, temel müzik teorisi bilgisine (diyez, bemol, notaların yazım şekilleri) sahip olduğu, flütün temel yapısının ve çalma tekniklerinin önceki öğrenme çıktılarında öğrenildiği, temel nota bilgisine sahip olunduğu müziksel bileşenler (ton, ritim, dinamik vb.) konusunda temel düzeyde farkındalık kazanıldığı kabul edilir.

Daha önce öğrendikleri makamlar, müziksel terimler ve flüt çalma teknikleri hakkında açık uçlu sorular sorulabilir. “Daha önce çaldığınız eserlerden hatırladığınız karar sesleri nelerdir?“, “Çargâh ve nihavent makamları size ne ifade ediyor?“ gibi sorular kullanılabilir. Öğrencilere buselik veya kürdi makamlarından kısa bir eser dinletilerek melodik motifler ve karar sesleri hakkında yorum yapmaları istenebilir. Bu etkinlik, öğrencilerin dinleme ve ayırt etme becerilerini ölçmek için kullanılabilir.

Öğrencilerin konuyla ilişki kurabilmeleri için şu gibi sorular sorulabilir:

“Günlük hayatta bir melodiyi duyduğunuzda size neler hissettiriyor?“

“Evinizde, sokakta veya televizyonda dinlediğiniz müziklerde hangi duyguları fark ediyorsunuz?“

“Hangi müzikleri dinlediğinizde huzurlu hissedersiniz? Hangi müzikler sizi heyecanlandırır?“ Öğretmen buselik ve kürdi makamlarının melodik motiflerini tanıtırken şu şekilde bir bağlantı kurar:

“Buselik makamı, sabah uyandığınızda içinizi kaplayan dingin bir mutluluk gibidir. Kürdi makamı ise bazen bir yağmur damlasının pencereye vurduğu anda hissettiğiniz o melankolik ama huzurlu duyguyu çağrıştırır.“

“Sokakta bir düğün konvoyundan yükselen bir müzik sesi duyduğunuzda veya markette bir arka plan müziğiyle karşılaştığınızda bu makamlar sizin için daha tanıdık gelebilir.“ Bu sorular ve örneklerle öğrencilerin gündelik yaşamda karşılaştıkları durumlarla müzik arasında bağ kurmaları sağlanabilir.

FLT.6.3.1

Ders, buselik makamına ait bir eserin dinletilmesiyle başlar. Öğretmen “Bugün buselik makamını keşfedeceğiz. Bu makamın melodik motiflerini tanıyarak karar seslerini ve müziksel bileşenlerini inceleyeceğiz. Dinlerken eserin hangi duyguları yansıttığını düşünün.“ diyerek öğrencilerin dikkatini çeker. Dinleme sırasında öğrencilerin melodik motifleri anlamaları ve karar seslerini belirlemeleri için rehberlik edilir. Dinleme sonrası, öğrencilerden şu soruları yanıtlamaları istenir: “Bu eserde hangi motifler öne çıkıyor? Karar sesleri size nasıl bir duygu hissettirdi?“ Bu süreçte öğrencilerin bilgi ihtiyacını fark etmeleri ve bu doğrultuda dinleme sürecine odaklanmaları sağlanır (OB1). Dinletinin ardından öğretmen buselik makamının belirgin motiflerini açıklar. Öğrencilerden bu motifleri anlamalarına yardımcı olmak için eserin farklı bölümlerini analiz etmeleri istenir. Öğretmen “Bu melodiler buselik makamının kimliğini nasıl ortaya koyuyor? Hangi özellikler bu makamı diğerlerinden ayırıyor?“ gibi sorular yönelterek öğrencilerin bilgi türlerini (sanatsal ve teorik) fark etmelerine yardımcı olur (OB1). Bir sonraki aşamada buselik makamının melodik yapısı ve karar sesleri üzerinde yoğunlaşılır. Öğrenciler, karar seslerinin melodik akış üzerindeki etkisini fark eder ve bu seslerin diğer makamlardaki kullanımlarıyla karşılaştırılır. Son olarak öğrencilerden buselik makamına ait melodik motifler ve karar sesleri hakkında kendi ifadeleriyle bir açıklama yapmaları istenir. Örneğin “Bu eser buselik makamının karar sesleriyle tamamlanıyor ve sakin, huzurlu bir his veriyor.“ gibi ifadelerle öğrendiklerini aktarmaları beklenir. Öğrenciler, elde ettikleri bilgileri kaydederek bu süreci sistematik bir şekilde tamamlar (KB2.6). Öğretmen, öğrencilerin azim ve kararlılık göstererek makamın detaylarını anlamalarına destek olur ve merak duygularını teşvik eder (E1.1, E1.3). Performans gözlemleri, kısa cevaplı sorular ve öz değerlendirme formlarıyla ölçme ve değerlendirme yapılır.

FLT.6.3.2

 Öğrencilerin buselik makamında yazılmış eserleri öğrenmeleri, çözümlemeleri, bona ve solfej yapmaları için özel çalışmalar gerçekleştirilir. Bu süreçte öğrenciler, buselik makamının dizi yapısını, seyir özelliklerini ve karakteristik ifadelerini öğrenir. Örneğin buselik makamının dizisi şu şekildedir: Dügâh (la), buselik (si), çargâh (do), neva (re), hüseyni (mi), acem (fa), gerdaniye (sol),muhayyer (la). Bu yapı, öğrencilerle birlikte analiz edilerek makamın temel özellikleri tanıtılır. Çalışmaya buselik makamında yazılmış eserin bonası ile başlanır. Bona sırasında öğrencilerden makamın karakteristik alterasyonlarını (nim zirgüle) doğru bir şekilde ifade etmeleri istenir. Solfej çalışmasında ise öğrenciler, buselik makamına özgü seyirleri dikkatle seslendirir. Bu süreçte makamın güçlü perdesi üzerinde durulur ve bu sesin diğer notalarla bağlantıları analiz edilir. Dersin bu aşamasında buselik makamına ait bir eseri çalabilmek için teknik hazırlık yapılır. Flütün paralel tutulması, dirseklerin rahat olması ve parmakların deliklere uygun pozisyonda yerleştirilmesi gibi temel teknikler gösterilir (OB1). Bu süreçte öğrencilerin yeni bilgileri keşfetme motivasyonları desteklenir. Flüt çalmaya geçildiğinde öğretmen buselik makamına özgü teknik gereklilikleri açıklar. “Buselik makamının geçiş noktaları yumuşaktır ve nefes kontrolü çok önemlidir. Şimdi bu geçişlere odaklanarak çalışacağız.“ diyerek öğrencilerin dikkatlerini toplar. Bu süreçte öğrenciler, makamın teknik gerekliliklerini azim ve kararlılıkla çalışır ve zorlukları aşma becerisi geliştirir (E1.3). Öğrencilerin çalışmaları boyunca hedeflerine ulaşmada gayret göstermeleri vurgulanır (D3.1). Eseri çalma sırasında melodik akışın dengesi ve karar seslerinin vurgulanması üzerinde çalışılır. Öğrencilerden eserin duygusal yapısını ifade etmeleri ve doğru dinamikleri uygulamaları istenir. Öğrenciler eseri çalarken müziksel bileşenleri etkili bir şekilde uygular ve performanslarını değerlendirerek geliştirme yönünde çalışır. Dersin sonunda öğrencilerden şu sorulara yanıt vermeleri istenir: “Buselik makamında çaldığınız eserin hangi bölümleri sizin için daha zorlayıcıydı? Bu eserin melodik motiflerini ve karar seslerini doğru bir şekilde ifade edebildiğinizi düşünüyor musunuz?“ Bu değerlendirme öğrencilerin hedeflerine ulaşma sürecinde kendi çalışmalarını analiz etmelerini ve geliştirmelerini sağlar (SDB3.1). Performans görevi olarak öğrencilerden buselik makamında bir eser ya da etüt çalmaları istenebilir. Performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir. Ayrıca süreç değerlendirilirken kontrol listeleri, gözlem formları, çalışma kâğıtları ve öz değerlendirme formları kullanılabilir.

FLT.6.3.3

Öğretmen, kürdi makamına ait tanınmış bir eseri dinleterek derse giriş yapar. “Türk müziğinde derin ve etkileyici bir duygu barındıran kürdi makamını bugün keşfedeceğiz. Dinlerken eserin hangi yönlerinin size bu duyguyu hissettirdiğini düşünün.“ diyerek öğrencilerin dikkatini toplar. Öğrencilerden dinledikleri eserin melodik yapısını fark etmeleri ve karar seslerini belirlemeleri istenir. Bu aşamada öğrenciler kürdi makamının motiflerini anlamaya yönelik ilk gözlemlerini yapar. Dinletinin ardından öğretmen, kürdi makamının belirgin melodik motiflerini açıklar. “Bu makamın motiflerinde genellikle melankolik ve derin bir hissiyat öne çıkar. Peki, bu eserde hangi motifler kürdi makamına ait bir yapı sunuyor olabilir?“ diyerek öğrencilerin düşünme süreçlerini destekler. Öğrencilerden eserde öne çıkan motifleri ayırt etmeleri ve hangi özelliklerin bu makamı tanımladığını fark etmeleri beklenir (OB1). Bu süreçte bilgi türleri (sanatsal ve duygusal) arasında bağ kurmaları sağlanır (OB1). Bir sonraki aşamada öğretmen, kürdi makamına özgü karar seslerini vurgular. “Eserin sonunda hangi sesler size bu makamın tamamlandığını hissettirdi? Bu karar sesleri, eserin genel duygusunu nasıl şekillendiriyor?“ gibi sorularla öğrencileri motive eder. Dinleme sırasında melodik akışın karar sesleriyle nasıl dengelendiği analiz edilir. Öğrencilerden bu seslerin eserin duygusal yapısındaki yerini değerlendirmeleri istenir. Ayrıca öğrencilerin motifleri ve karar seslerini birden fazla kaynaktan doğrulamaları teşvik edilir. Son aşamada öğrencilerden kürdi makamının melodik motifleri ve karar seslerini kendi ifadeleriyle açıklamaları istenir. Öğrenciler, “Bu eser, kürdi makamına özgü derinlikli bir duygusal yapıya sahip. Karar sesleri eseri tamamlayan bir huzur veriyor.“ gibi açıklamalarla öğrendiklerini paylaşırlar. Bu süreçte öğrencilerin öğrendikleri bilgileri düzenli bir şekilde kaydetmeleri sağlanır (KB2.6). Öğretmen, kürdi makamının kültürel ve tarihsel bağlamını paylaşarak öğrencilerin bu makama dair merak duygusunu artırır (E1.1). Performans gözlemleri, kısa cevaplı sorular ve öz değerlendirme formlarıyla ölçme ve değerlendirme yapılabilir.

FLT.6.3.4

Öğrencilerin kürdi makamında yazılmış eserleri öğrenmeleri, çözümlemeleri, bona ve solfej yapmaları için özel çalışmalar gerçekleştirilir. Bu süreçte öğrenciler; kürdi makamının dizi yapısını, seyir özelliklerini ve karakteristik ifadelerini öğrenir. Kürdi makamının dizisi şu şekildedir: dügâh (la), kürdi (si bemol), çargâh (do), neva (re), hüseyni (mi), acem (fa) gerdaniye (sol) ve tekrar muhayyer (la). Bu yapı, öğrencilerle birlikte analiz edilerek makamın temel özellikleri tanıtılır. Çalışmaya kürdi makamında yazılmış eserin bonasını ile başlanır. Bona sırasında makamın alterasyonlarına (si bemol) dikkat edilir ve notaların doğru bir şekilde ifade edilmesi sağlanır. Sonrasında solfej çalışması yapılır. Solfej sırasında öğrenciler kürdi makamına özgü seyirleri dikkatle seslendirir. Öğrenciler, kürdi makamının ritmik ve melodik özelliklerini doğru bir şekilde ifade etmeye yönlendirilir. Kürdi makamına ait bir eseri çalma çalışmaları yapılır. Öğretmen “Kürdi makamını çalarken melodilerin akıcılığına ve duygusal geçişlere odaklanacağız. Flütte bu makamı çalarken hem teknik hem de duygusal ifadeyi geliştireceğiz.“ diyerek öğrencilerin motivasyonunu artırır. Öğrencilerden eseri çalmaya başlamadan önce doğru duruş ve tutuş pozisyonlarını kontrol etmeleri istenir. Bu süreçte öğrencilerin yeni bir duruma uyum sağlama becerileri geliştirilir (SDB3.1). Eserin çalınmasına geçildiğinde öğretmen kürdi makamının teknik gerekliliklerini açıklar. “Bu makamın geçiş noktalarında dikkatli bir nefes kontrolü gerekiyor. Ayrıca melodik motiflerin akıcılığını bozmamak için parmak pozisyonlarına özen göstermeliyiz.“ diyerek teknik detayları vurgular. Öğrenciler, makamın geçişlerine ve ritmik yapısına azimle çalışır ve gayretli olmanın önemini fark eder (E1.3, D3.1). Bu süreçte öğretmen öğrencileri sabırla yönlendirir ve onları cesaretlendirir. Müziksel bileşenler üzerinde çalışılırken öğrencilerden kürdi makamının dinamik yapılarını ve karar seslerini doğru bir şekilde vurgulamaları istenir. Öğrenciler, duygusal ifade ve teknik becerileri birleştirerek eseri zengin bir şekilde çalar. Ayrıca eserin duygusal akışını hissetmek ve doğru bir şekilde yansıtmak için dikkatle çalışmalarını sürdürürler. Dersin sonunda, öğretmen öğrencilerden şu sorulara yanıt vermelerini ister: “Kürdi makamının motiflerini çalarken hangi bölümlerde zorlandınız?, Bu eserle kürdi makamının melankolik yapısını doğru bir şekilde ifade edebildiğinizi düşünüyor musunuz?“ Bu sorular, öğrencilerin performanslarını analiz etmelerine ve kendilerini geliştirmelerine olanak sağlar. Performans görevi olarak öğrencilerden hüseyni makamında bir eser ya da etüt çalmaları istenebilir. Performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir. Ayrıca süreç değerlendirilirken kontrol listeleri, gözlem formları, çalışma kâğıtları ve öz değerlendirme formları kullanılabilir.

Buselik ve kürdi makamları için ek bir çalışma sunulabilir. Öğrenciler, öğrendikleri makamlar doğrultusunda küçük bir araştırma yaparak Türk müziği repertuarından başka eserler bulabilirler. Öğrenciler, buselik ve kürdi makamlarında farklı sanatçılar tarafından icra edilen eserleri dinleyebilir ve bu eserlerin melodik motiflerini karşılaştırabilirler. “Bu eserlerin benzerlikleri ve farklılıkları nelerdir? Hangi eser buselik, hangisi kürdi makamının özelliklerini taşıyor?“ gibi sorularla düşünme süreçleri desteklenebilir. Öğrenciler, buselik ve kürdi makamlarında kendi küçük melodik motiflerini oluşturabilirler. Örneğin flüt üzerinde birkaç notadan oluşan kısa bir melodi oluşturarak bunun buselik veya kürdi makamıyla uyumlu olup olmadığını tartışabilirler. Öğrencilere bu makamların tarih boyunca hangi durumlarda kullanıldığına dair kısa bir araştırma yapmaları önerilebilir. Öğrenciler bulgularını sınıfta kısa bir sunumla paylaşabilirler.

Öğrencilere buselik ve kürdi makamlarına ait eserler birkaç kez dinletilerek eserin duygusal yapısına ve melodik motiflerine dikkat etmeleri sağlanabilir. Makamın melodik motifleri, küçük ve kolay kavranabilir bölümlere ayrılarak analiz edilebilir. Motiflerin görsel bir temsilini sunmak için notalar veya grafik temsiller kullanılabilir. Öğrencilerden sadece karar seslerinin çalındığı bölümlere odaklanmaları ve bu seslerin melodideki yerini bulmaları istenebilir. Öğretmen basit bir şekilde “Bu ses, melodiyi tamamlayan ve huzurlu bir duruş sağlayan karar sesidir.“ gibi açıklamalar yapabilir. Öğrencilerin makamlarla bağ kurabilmeleri için kısa hikâyeler veya görseller kullanılabilir.

Melodik motifleri oyunlaştırarak öğrencilerden doğru motifleri eşleştirmeleri veya makamla uyumlu bir hikâye anlatmaları istenebilir. Makamın melodik motiflerini küçük ve kolay çalınabilir parçalara bölerek öğrencilerin flüt üzerinde bu motifleri deneyimlemesi sağlanabilir. Öncelikle yavaş tempo ve kısa bölümlerle başlanabilir. Teknik detaylara odaklanmadan öğrencilerin yalnızca motifleri tanıma ve hissetme üzerine çalışmaları teşvik edilebilir.