3. TEMA: MAKAMSAL DİZİLER-1 (ÇARGÂH-NİHAVENT)

SAB9. Müziksel Dinleme, SAB11. Müziksel Çalma

E1.1. Merak, E1.3. Azim ve Kararlılık

SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme), SDB3.1. Uyum

D3. Çalışkanlık

OB1. Bilgi Okuryazarlığı

FLT.5.3.1. Çargâh makamının melodik motiflerini ayırt ederek dinleyebilme

a) Çargâh makamının motiflerini tanır.

b) Çargâh makamının karar sesini ve müziksel bileşenlerini ayırt eder.

c) Çargâh makamının müziksel bileşenlerini açıklar.

FLT.5.3.2. Çargâh makamında eserler çalabilme

a) Çargâh makamındaki eserleri çözümler.

b) Çargâh makamında eserler çalabilmek için duruş ve tutuş pozisyonu alır.

c) Çargâh makamında eserler çalarken flüte özgü teknikleri kullanır.

ç) Çargâh makamında eserler çalarken müziksel bileşenleri uygular.

 FLT.5.3.3. Nihavent makamının melodik motiflerini ayırt ederek dinleyebilme

a) Nihavent makamının motiflerini tanır.

b) Nihavent makamının karar sesini ve müziksel bileşenlerini ayırt eder.

c) Nihavent makamının müziksel bileşenlerini açıklar.

FLT.5.3.4. Nihavent makamında eserler çalabilme

a) Nihavent makamındaki eserleri çözümler.

b) Nihavent makamında eserler çalabilmek için duruş ve tutuş pozisyonu alır.

c) Nihavent makamında eserler çalarken flüte özgü teknikleri kullanır.

ç) Nihavent makamında eserler çalarken müziksel bileşenleri uygular.

Rast ve Nihavent Makamlarının Öğretimi

Karar Sesleri

çargâh makamı, dinamikler, duygusal ifade, karar sesleri, melodik akış, melodik motif, nefes kontrolü, nihavent makamı, teknik uyum

Öğrenme çıktıları; doğru-yanlış soruları, eşleştirme soruları, gözlem formu, kontrol listesi araçları ile ölçülebilir. Çargâh ve nihavent makamlarının yapısı, melodik motifleri, karar sesleri ve müzikal anlatım özellikleri doğru-yanlış ve eşleştirme soruları ile ölçülebilir. Performans görevi olarak öğrencilerden çargah veya nihavent makamında yazılmış bir eseri teknik doğruluk, müzikal ifade ve duygusal anlatımla icra etmeleri istenebilir. Performans görevi; analitik dereceli puanlama anahtarı, gözlem formu, öz/akran değerlendirme formları ve kontrol listesi ile değerlendirilebilir.

Öğrencilerin Türk müziği makamları hakkında genel bir fikri olduğu ancak flüt üzerinde makam çalışması yapmadıkları, temel müzik teorisi bilgisine (diyez, bemol, notaların yazım şekilleri) sahip olduğu, flütün temel yapısının ve çalma tekniklerinin önceki öğrenme çıktılarında öğrenildiği, temel nota bilgisine sahip olunduğu müziksel bileşenler (ton, ritim, dinamik vb.) konusunda temel düzeyde farkındalık kazanıldığı kabul edilir.

Öğretmen dersin başında öğrencilerin mevcut bilgi seviyesini ve çargâh ile nihavent makamlarıyla ilgili önceki birikimlerini anlamak için bir ön değerlendirme yapabilir. Öğrencilere şu tür sorular yöneltilebilir:

“Türk müziğinde makamların ne anlama geldiğini hiç duydunuz mu? Eğer biliyorsanız, birkaç örnek verebilir misiniz?“

“Çargahveya nihavent makamına ait eserler dinlediniz mi? Dinlediyseniz, size hangi duyguları hissettirdi?“

“Türk müziğindeki makamların duygusal ifadeyi nasıl etkilediğini düşünüyor olabilirsiniz?“

“Flüt çalarken daha önce makamlar üzerinde çalışmadık, ancak diğer müzik derslerinde öğrendiğiniz makam bilgilerini hatırlıyor musunuz?“ Öğretmen bu soruların yanı sıra öğrencilerin konuya hazır olup olmadığını belirlemek için kısa bir bilgi hatırlama etkinliği düzenleyebilir. Örneğin makamların genel özelliklerini veya hangi tür müziklerde kullanıldığını tartışabilir. Ayrıca öğrencilerin flütteki teknik becerileri (doğru duruş, nefes kontrolü, temel sesler vb.) konusunda eksikleri olup olmadığını gözlemleyerek bireysel rehberlik planı yapabilir.

Öğretmen çargâh ve nihavent makamlarını öğretmeden önce öğrencilerin ilgisini çekmek ve öğrenme sürecine bağlanmalarını sağlamak için günlük hayattan örnekler verebilir:

• “Çargâh makamı, Türk müziğinde huzuru ve dengeyi yansıtan bir makamdır. Sabah güneşin doğuşunda veya huzurlu bir akşam yürüyüşünde hissettiğiniz o sakinlik, rast makamıyla ifade edilebilir. Peki, siz bu tür bir hissi müzikle nasıl anlatırdınız?“

 • “Nihavent makamı, biraz daha romantik ve hüzünlü bir tonu içinde barındırır. Belki bir yağmurun ardından doğan gökkuşağı gibi mutluluğu ve hüznü aynı anda hissettirir. Sizce bu makamın ruhunu hangi durumlar yansıtabilir?“ • “Günlük hayatta makamların etkisini düşündünüz mü? Örneğin bir filmde heyecan verici bir sahne ya da bir huzur veren an müzikle destekleniyor olabilir. Bu tür müziklerin hangi makamlarla yapıldığını keşfetmek eğlenceli olmaz mı?“ Bu tür örneklerle öğrenciler, makamların günlük hayattaki bağlamlarını fark eder ve dersle duygusal bir bağ kurar. Ayrıca öğretmen bu köprüleri kurarak öğrencilerin önceki bilgilerini gün yüzüne çıkarır ve yeni öğrenmelerle bağlantı kurmalarını sağlanabilir.

FLT.5.3.1

Öğretmen derse öğrencilerin ilgisini çekmek için çargâh makamına ait tanınmış bir eseri dinleterek başlar. Dinleme sırasında öğretmen şöyle bir açıklama yapar: “Çargâh makamı, Türk müziğinin huzurlu ve dengeli doğasını en iyi yansıtan makamlardan biridir. Şimdi dinleyeceğiniz eser, bu makamın büyüsünü hissetmenize yardımcı olacak.“ Ardından öğrencilere şu sorular yöneltilir: “Bu melodiler sizde nasıl bir his uyandırıyor? Bu eserin duygusal tonu sizce nasıl?“ Böylece öğrencilerin eserin melodik motiflerine daha dikkatli odaklanması sağlanır (OB1). Dinletinin ardından çargâh makamına özgü belirgin motiflerin nasıl bir yapıya sahip olduğu ve hangi sesler etrafında şekillendiği açıklanır. Öğrenciler, çargâh makamına özgü motifleri tanımaya ve fark etmeye yönlendirilir (SDB3.1). Ayrıca bu makamın diğer makamlardan farklı olduğu özellikler tartışılarak bilgi türleri arasındaki farklar (sanatsal, teorik) fark ettirilir (OB1). Bir sonraki aşamada öğretmen eserin karar sesleri üzerine odaklanır. “Bu eser hangi sesle tamamlanıyor? Bu ses, melodik akışı nasıl etkiliyor?“ gibi sorularla öğrencilerin dikkatlerini artırır. Dinleme sürecinde çargâh makamına özgü karar seslerinin belirginliği ve melodik yapıdaki etkisi üzerine tartışılır. Öğrencilerden karar seslerini ayırt etmeleri ve bu seslerin melodi üzerindeki etkisini fark etmeleri istenir. Öğrenciler, doğru bir şekilde karar seslerini belirlemek için çeşitli kaynaklarla bilgilerini doğrular ve sınıfta tartışır. Son olarak öğrencilerden dinledikleri çargâh makamına ait melodik motifler ve karar seslerini kendi ifadeleriyle açıklamaları istenir. Örneğin “Bu eser, do karar sesi ile tamamlanıyor ve çargâh makamına özgü sakin ve dengeli bir his yaratıyor.“ gibi açıklamalarla öğrendikleri bilgileri kaydederler (KB2.6). Öğretmen öğrencilerin merakını canlı tutmak için çargâh makamının etkileyici doğasına dair hikâyeler paylaşabilir. Örneğin “Osmanlı döneminde çargâh makamı, huzur ve sükuneti simgeleyen eserlerde tercih edilirdi. Sizce bu makam, modern hayatın koşuşturmasında bize neler hissettirebilir?“ gibi sorularla öğrencilerin makamla duygusal bağ kurması sağlanır (E1.1). Süreç sonunda performans gözlemi, sözlü değerlendirme, eşleştirme etkinlikleri ve öz değerlendirme formları kullanılarak ölçme ve değerlendirme yapılabilir.

FLT.5.3.2

Öğrencilerin çargâh makamında yazılmış eserleri öğrenmeleri, çözümlemeleri, bona ve solfej yapmaları için özel çalışmalar gerçekleştirilir. Bu süreçte öğrenciler, öncelikle çargâh makamının temel özelliklerini ve dizisini öğrenir. Örneğin çargâh makamının karakteristik sesleri olan kaba çargâh (do), yegah (re), hüseyni aşiran (mi), acemaşiran (fa), rast (sol), dügâh (la), buselik (si), çargâh (do) notaları tanıtılır. Egzersizlere ya da eserlere geçildiğinde öğrencilerden ilk olarak eserin bonasını yapmaları istenir. Bona çalışması sırasında, çargâh makamına özgü geçişlerin ve dizideki alterasyonların doğru bir şekilde ifade edilmesi sağlanır. Solfej çalışmasında ise öğrenciler, çargâh makamının karakteristik seyirlerini vurgulayan bölümleri dikkatle seslendirir. Bu süreçte çargâh makamına özgü durak, güçlü ve seyir noktalarına odaklanılır. Solfej sırasında eserin ritim ve melodik yapısı üzerinde durularak öğrencilerin çargâh makamını müzikal anlamda ifade edebilmeleri sağlanır. Flüt çalmaya geçmeden önce doğru duruş ve tutuş pozisyonlarının kontrol edilmesi sağlanır. Öğretmen flütün paralel tutulması, dirseklerin rahat olması ve parmakların delikleri doğru kapatması gerektiğini hatırlatarak öğrencilerin pozisyonlarını kontrol eder. Ayrıca öğrencilerden bu yeni duruma uyum sağlamaları ve bu süreçte dikkatli olmaları beklenir (SDB3.1). Eserin teknik çalışmasına geçildiğinde öğretmen çargâh makamına ait motiflerin belirli teknik gerekliliklerini açıklar. “Çargâh makamı, güçlü bir başlangıç ve belirgin karar noktalarıyla bilinir. Nefes kontrolü ve doğru parmak pozisyonları bu makamın ifade gücünü artırır.“ diyerek öğrencileri teknik çalışmalara yönlendirir. Bu süreçte öğrencilerden eserin zorluklarına rağmen azimle çalışmalarını sürdürmeleri istenir (E1.3). Çargâh makamında kullanılan geçiş sesleri ve vurgular detaylıca ele alınarak öğrencilerin motivasyonları artırılır (SDB1.2).Müziksel bileşenler üzerinde çalışırken öğrencilerden çargâh makamının duygusal yapısını doğru bir şekilde ifade etmeleri beklenir. Melodik akışın dengesi, dinamiklerin doğru uygulanması ve karar seslerinin güçlü bir şekilde vurgulanması sağlanır. Öğretmen “Bu makamın karar sesleri, eserin duygusal etkisini tamamlar. Şimdi bu karar noktalarına dikkat ederek eser üzerinde çalışalım,“ diyerek öğrencilerin dikkatini yoğunlaştırır. Öğrenciler, çaldıkları eserde dinamik geçişler ve doğru ritim uygulamaları yaparak performanslarını zenginleştirir (SDB3.1). Son olarak öğrenciler öğrendiklerini bir grup çalışmasıyla tartışarak çargâh makamına özgü motiflerin ve karar seslerinin etkisini daha iyi anlamaya yönelik çalışmalar yapar. Bu aşamada grup içi iletişim ve iş birliği becerileri ön planda tutulur (D3.4). Performans görevi olarak öğrencilerden çargâh makamında bir eser ya da etüt çalmaları istenebilir. Performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir. Ayrıca süreç değerlendirilirken kontrol listeleri, gözlem formları, çalışma kâğıtları ve öz değerlendirme formları kullanılabilir.

FLT.5.3.3

Öğretmen derse nihavent makamına özgü melodik motifleri tanıtarak başlar: “Bugün, Türk müziğinin zarif ve renkli dünyasında nihavent makamını keşfedeceğiz. Bu makamın melodileri; bazen bir sabah huzurunu, bazen de bir akşamüstü hüznünü hissettirir. Şimdi dinleyeceğimiz eserde bu motifleri nasıl fark edebileceğimizi öğrenmeye çalışacağız.“ Öğrencilerden eserin melodik akışını dikkatle dinlemeleri ve eserin hangi özelliklerle nihavent makamını yansıttığını fark etmeleri istenir (OB1). Dinletilen eserin ardından, nihavent makamına özgü melodik motifler üzerinde durulur. Öğrencilerle birlikte eserin melodik yapısı analiz edilerek motiflerin hangi sesler etrafında şekillendiği ve hangi özelliklerin öne çıktığı açıklanır. Öğretmen “Bu makam, geçişlerinde zarif bir denge taşır ve melodileri adım adım dinleyiciye hissettirir.“ diyerek öğrencilerin ilgisini artırır (E1.1). Ayrıca bu melodik motiflerin nasıl bir duygusal etki yarattığını anlamalarına yönelik tartışmalar yapılır (OB1). Bir sonraki aşamada nihavent makamına özgü karar seslerinin önemi vurgulanır. Öğrenciler, karar seslerini analiz ederek nihavent makamına özgü bu özellikleri fark etmeye yönlendirilir. Öğrenciler, melodik motifler ve karar seslerini farklı kaynaklardan doğrulayarak müziksel bileşenlere dair bilgilerini netleştirir. Son olarak öğrencilerden nihavent makamına ait melodik motifleri ve karar seslerini kendi ifadeleriyle açıklamaları istenir. Örneğin “Bu eser, la karar sesiyle tamamlanıyor ve nihavent makamına özgü geçişler bu duygusal yapıyı destekliyor.“ gibi açıklamalarla öğrendiklerini paylaşmaları sağlanır. Öğrenciler, edindikleri bilgileri kaydederek nihavent makamını daha sistematik bir şekilde öğrenir (KB2.6). Öğretmen nihavent makamına dair kültürel anekdotlarla öğrencilerin bu makamla bağ kurmasını sağlar: “Nihavent makamı, genellikle aşk ve hayal kırıklığı temalarını işler. Peki sizce bu melodiler bu duyguları nasıl yansıtıyor olabilir?“ Bu tür sorularla öğrencilerin derse olan ilgisi artırılır (E1.1). Performans gözlemi, sözlü tartışma, eşleştirme etkinlikleri, dinleme sonrası kısa cevaplı sorular ve öz değerlendirme formları kullanılarak ölçme ve değerlendirme yapılabilir.

FLT.5.3.4

Öğrencilerin nihavent makamında yazılmış eserleri öğrenmeleri, çözümlemeleri, bona ve solfej yapmaları için özel çalışmalar gerçekleştirilir. Bu süreçte öğrenciler, öncelikle nihavent makamının dizi yapısını ve karakteristik özelliklerini öğrenir. Egzersizlere veya eserlere geçildiğinde öğrencilerden ilk olarak eserin bonasını yapmaları istenir. Bona sırasında nihavent makamına özgü alterasyonların (mi bemol ve si bemol) doğru bir şekilde ifade edilmesi sağlanır.Ardından solfej çalışması yapılır. Solfej sırasında öğrenciler, nihavent makamına özgü seyirleri dikkatle seslendirir. Çalışma sırasında makamın güçlü perdeleri (nevâ ve rast) ve karakteristik geçişleri üzerinde durulur. Örneğin nim hisar (mi bemol) ile acem (fa) arasındaki melodik hareketler analiz edilir ve seslendirilir. Dersin ikinci aşamasında nihavent makamında bir eser çalmaya yönelik teknik hazırlıklara geçilir. Flütün doğru duruş ve tutuş pozisyonlarının kontrolü sağlanır. Öğretmen flüt tutuşunda doğru pozisyonları uygulamalı olarak gösterir ve öğrencilerden tutuşlarını denetlemeleri istenir. Bu aşamada öğrencilerin teknik uyum sağlamaları ve sürece açık olmaları desteklenir (SDB3.1). Nihavent makamına ait eser üzerinde çalışırken öğretmen flütün pozisyonlarına ve geçiş tekniklerine odaklanır. Öğrenciler, bu süreçte karşılaştıkları teknik zorlukları aşarak nihavent makamına ait bir eser çalabilmek için gerekli teknik becerileri geliştirir. Ayrıca süreç boyunca öğrencilerin azim ve kararlılık sergilemeleri vurgulanır (E1.3). Eseri çalma sırasında müziksel bileşenler üzerinde çalışılır. Öğrencilerden nihavent makamının dinamik geçişlerini ve karar seslerini vurgulamaları istenir. Öğrenciler, dinamik farklılıklar ve melodik akış üzerinde çalışarak eserin duygusal yapısını doğru bir şekilde ifade eder. Öğrenciler, performanslarını değerlendirerek kendi eksik yönlerini tespit eder ve düzeltici çalışmalar yapar. Nihavent makamına ait eserlerde teknik beceriler kadar duygusal ifadeye de dikkat etmeleri sağlanır (SDB3.1). Performans görevi olarak öğrencilerden nihavent makamında bir eser ya da etüt çalmaları istenebilir. Performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir. Ayrıca süreç değerlendirilirken kontrol listeleri, gözlem formları, çalışma kâğıtları ve öz/akran değerlendirme formları kullanılabilir.

Çargâh ve nihavent makamları arasında melodik yapı, karar sesleri ve duygusal ifadeler açısından karşılaştırmalar yapılabilir. Öğrencilerden bu makamların farklarını belirten bir analiz raporu yazmaları istenebilir. Öğrencilerden çargâh makamında huzur dolu, nihavent makamında ise zarif ve melankolik melodiler doğaçlamaları istenebilir. Bu doğaçlamalarda karar sesleri ve geçiş motiflerine dikkat etmeleri sağlanabilir. Oluşturdukları melodileri kısa hikâye veya şiirlerle ilişkilendirerek ifade güçleri artırılabilir. Öğrenciler, çargâh ve nihavent makamlarının tarihsel ve kültürel özelliklerini araştırabilir. Osmanlı döneminde bu makamların hangi eserlerde kullanıldığı, modern Türk müziğinde nasıl bir yer tuttuğu incelenebilir. Bu araştırma poster, sunum veya kısa bir yazı şeklinde sınıfla paylaşılabilir. Çargâh ve nihavent makamlarına ait daha karmaşık melodik motifler seçilerek öğrencilerin teknik becerileri geliştirilebilir.

Makamların melodik motiflerini anlamalarını kolaylaştırmak için görsel ve işitsel araçlardan faydalanılabilir. Motiflerin yazılı olduğu notalar renkli kalemlerle vurgulanabilir. Ayrıca öğrenciler için makamları içeren kısa ve tekrar eden melodiler kaydedilerek dinleme çalışmaları yapılabilir. Öğrenciler, küçük gruplara dâhil edilebilir. Öğrenciler için günlük küçük ve ulaşılabilir hedefler koyulabilir. Örneğin bir ders içinde yalnızca bir melodik motifi doğru çalmaları hedeflenebilir. Öğrencilere çargâh ve nihavent makamlarına ait daha kısa ve sade melodiler çaldırılabilir. Bu melodiler üzerinde çalışarak makamların temel motiflerini anlamaları sağlanabilir.