2. Ünite: Örnek Sosyolojik Uygulamalar

SOS.12.2.1

Öğrencilerin sırası ile a, b, c, ç, d, e ile belirtilen güncel sorunlar ile ilgili eleştirel düşünme çalışması yapması sağlanır.

a) Öğrencilere aile bağlarının zayıflamasıyla ortaya çıkan sosyalizasyon sorunlarını sorgulamaları için E. Durkheim’ın toplumsal çözülme (anomi) kavramı ile T. Parsons’un (T. Parsıns) aile işlevleri anlayışı hakkında bilgi notu verilerek bu bilgileri özetlemeleri istenir (KB2.3). Öğrencilere aile bağlarının zayıflamasıyla ortaya çıkan sosyalizasyon sorunları ve kültürel yozlaşma ile çocuk suçlu sayısının artışı arasındaki ilişkiyi fark edebilecekleri bilgiler ve örnek olaylar verilir. Özet çalışmadan hareketle bu örnek olayların açıklanması sağlanır (OB7). Öğrenciler sosyalizasyon sorunlarının çözümünde aile bütünlüğünün önemini belirtir (D2.1). Süreçte soru-cevap öğretim tekniği kullanılabilir. Öğrenciler “Aile bağlarının zayıflaması çocukların sosyalizasyon sürecini nasıl etkiler?”, “Çocukların suç oranlarının artmasında aile kurumunun zayıflaması dışında hangi toplumsal faktörler (yoksulluk, göç, sosyal medya, dijital platformlar, akran grupları, okul başarısızlığı, toplumsal eşitsizlik vb.) rol oynayabilir?”, “Çocukların suça sürüklenmesinin önlenmesinde aile, devlet, okul ve sivil toplum ne tür sorumluluklar üstlenmelidir?”, “Suç işlemiş çocukların tekrar topluma kazandırılması mümkün müdür?” soruları çerçevesinde çocukların suça sürüklenmesinde etkili olan toplumsal faktörleri ve suç işleyen çocukların topluma kazandırılmasına yönelik çözüm önerilerini tartışır (KB2.18). Öğrenciler iş birlikli olarak konuyla ilgili bilimsel yayınları, medyadan vaka örneklerini, istatistiksel verileri araştırır (E3.6, SDB2.2). Öğrencilerin ulaştığı çıkarımları yansıtmaları için araştırma sonuçlarını sosyolojik kavramlarla ilişkilendiren kısa bir rapor yazarak sunması sağlanır. Bulgular metin, tablo ve grafikler şeklinde raporda yansıtılır (E3.4, SDB2.1). Süreç, kontrol listesi ile değerlendirilebilir.

b) Öğrencilere “okul kültürü” kavramının tanımı ve okul kültürünün sosyal-duygusal ve akademik becerilerin geliştirilmesindeki önemini içeren bilgi notu verilir. Öğrencilerin iş birlikli olarak okulun misyonunun, vizyonunun, ilişkilerinin, geleneklerinin, değerlerinin ve normlarının ne olduğunu sorgulaması sağlanır (SDB2.2, KB2.8). Öğrencilerin bu sorgulama sürecinde kendi okullarının kültürüne dair gözlem ve izlenimlerini ifade etmesi istenir. Öğrencilerden iş birlikli olarak okulun tarihi, geçmişte yaşadığı dönüşümler, bulunduğu çevrenin sosyo-ekonomik yapısı ve mezun profili hakkında bir araştırma yapması istenir (SDB2.2, OB1). Öğrencilerin okul paydaşlarıyla (idareciler, öğretmenler, veli, okul aile birliği üyeleri, mezunlar, sınıf temsilcileri, yerel kurumlar) yapılandırılmış sorular (“Okulumuzun en güçlü ve zayıf yönleri nedir?”, “Okulumuzun en çok hangi özelliği öne çıkıyor?”, “Olumlu okul kültürü için neler yapılmalıdır?”, “Okulumuz sahip olduğu içsel ve çevresel potansiyeli kullanabiliyor mu?”, “Okulumuz kurumsal kimliğini nasıl güçlendirebilir?” “Okuldaki iletişim ve iş birliği ortamını nasıl değerlendiriyorsunuz?” vb.) üzerinden röportaj yapmaları sağlanır (SDB2.1). Öğrenciler röportaj yaptığı kişilerin kişisel bilgilerini korur ve elde ettikleri bilgileri etik kurallar çerçevesinde paylaşır (SDB3.3, D8.2). Ayrıca öğrencilere aidiyet duygusu, okulun değerlerini sahiplenme ve öğrenci kulüplerine ilişkin algıların ölçülmesi için anket çalışması yaptırılır. Araştırma, röportaj ve anket sonuçlarından elde edilen veriler birlikte değerlendirilerek bir rapor hazırlamaları sağlanır (KB2.5). Raporda okulun güçlü ve zayıf yönleri, öne çıkan özellikleri ile sorunlu görünen noktaları vurgulanır. Rapordan hareketle öğrencilerin iş birlikli olarak okul kültürüne dair tüm bulgularını yansıttıkları bir sunum hazırlaması ve sınıfta sunması sağlanır (SDB2.1). Sunum sonrasında öğrencilerden olumlu okul kültürünün oluşturulması ve geliştirilmesi için öneriler alınır. Önerilerin uygulanabilirliği ve sürdürülebilirliği hakkında akıl yürütmeleri ve tartışmaları sağlanır (OB8, KB2.16, KB2.18). Bunun için beyin fırtınası tekniği kullanılabilir. Tartışmada engeller ve fırsatlar belirlenir, hangi sorunlara nasıl çözümler getirileceği üzerine görüş geliştirilir ve bu görüşler, okul kültürünü geliştirme planı veya sosyal medya kampanyası gibi ürünler hâlinde sunulur (SDB3.2). Süreç, dereceleme ölçeği, dereceli puanlama anahtarı veya kontrol listesi ile değerlendirilebilir.

c) Öğrencilere akran nezaketine aykırı davranışlar sorununa ilişkin sosyal-psikolojik gelişimleri göz önünde bulundurularak yazılı-görsel olay örnekleri ve bu örneklere ilişkin istatistiksel veriler, medya içerikleri ve yönlendirici sorular verilir. Yönlendirici sorular çerçevesinde öğrencilerin birbirlerine saygı duyarak ve fikirlerinin eleştirilmesine açık olarak tartışması sağlanır (D14.1). Bu örnek olaylara dair sosyolojik yorumlarını tartışma sürecinde sunmaları istenir (SDB2.1, OB4, KB2.18). Süreçte soru-cevap veya beyin fırtınası öğretim tekniği kullanılabilir. Öğrencilerin iş birlikli olarak akran nezaketine aykırı davranışlar hakkında sosyolojik düşünme biçimine uygun çıkarımlar yapması sağlanır (SDB2.2, KB2.10). Aynı sorun hakkında bir psikolog, tarihçi, felsefeci ve hukukçunun nasıl bir yaklaşım sergileyebileceği hakkında tahminde bulunmaları sağlanır. Süreç, açık uçlu sorular ile değerlendirilebilir.

ç) Dezavantajlı grupların (göçmenler, yaşlılar, engelli bireyler, yoksullar) toplumsal yaşamda karşılaştıkları sorunları yansıtan yazılı veya görsel materyaller üzerinden öğrencilerin bu materyallerde geçen sorunların neler olduğunu sorgulaması sağlanır (OB4, KB2.8). İlgili sorunlardan etkilenen insanların duygularını, düşüncelerini anlaması ve içselleştirmesi için empati kurdurulur (E2.1). Bunun için empati haritası kullanılabilir. Dezavantajlı gruplardan engelli bireylerin yaşadığı zorluklar hakkında öğrencilerden saha çalışması yapmaları istenir. Öğrencilerin ilgili derneklere giderek kamusal alanda yaşadıkları sorunlar hakkında görüşme yapması sağlanır. Bunun için görüşme formu uygulatılır. Öğrencilerin görüşmede ilgili durum hakkında engellilerin başından geçen hikâyeleri izin alarak not alması sağlanır (D8.4). Notları inceleyerek grubun odaklandığı sorun, sorunun yaşanma sıklığı, grup üyelerinin tepkileri ve olaydan etkilenme düzeylerini belirlemeleri ve sonuçları tablo hâlinde özetlemeleri istenir (KB2.3). Öğrenciler başkalarının yaşadığı sorunları anladıklarını gösteren yargılarda bulunur (SDB2.3). Öğrencilerden ilgili sorunlar üzerinde akıl yürüterek çözüm önerisi oluşturması istenir. Öğrencilerin ulaştıkları çıkarımları yansıtmaları için, içinde oluşturdukları tablo ile araştırma sorusu ve amacının, görüşülen kişilerin özelliklerinin, görüşme öncesi hazırlıkların, görüşme sırasında yaşananların, araştırma sonunda oluşturdukları tablo verilerinin ve çözüm önerilerinin yer aldığı bir rapor hazırlaması sağlanır. Raporun dijital verilere dönüştürülerek sınıfta paylaşılması sağlanır (OB2). Süreç, dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir.

d) Öğrencilere afet gibi olağandışı durumlarda toplumsal düzenin nasıl kesintiye uğradığını ve bu durumun toplumsal yaşamı nasıl dönüştürdüğünü anlatan bilgi görseli sunulur. Bilgi görselinde afet sırasında aile, ekonomi, siyaset, eğitim gibi temel toplumsal kurumların işlevlerinin kısmen veya tamamen aksadığı bu yüzden hayatın devamı için yardım ve dayanışmaya ihtiyaç duyulduğu vurgulanır. Bu yardımların sosyal organizasyon eksikliği, koordinasyonsuzluk, güven gibi sebeplerle dengeli, adaletli, sürdürülebilir bir biçimde dağıtılamadığı örneklerle açıklanır. Öğrencilerden kendi örneklerini vermeleri istenir. Bunlardan hareketle öğrencilerin dayanışmanın hangi semboller, normlar, değerler ve kültürel kodlar aracılığıyla sürdürüldüğünü, afet ortamında hangi sosyal rollerin ve statülerin öne çıktığını, bireyler ve topluluklar arasındaki güvenin ve sosyal ilişkilerin hangi mekanizmalar üzerinden inşa edildiğini sorgulaması sağlanır (D9.2, KB2.8). Öğrencilerden olağandışı koşullarda toplumsal düzenin yeniden nasıl örgütlenebileceğini yorumlaması istenir (KB2.14). Öğrenciler olağan yaşam koşullarına dönene kadar insanların temel ihtiyaçlarını karşılamayı amaçlayan dayanışma sisteminin olası sorunlarını belirler. Dayanışma ağlarının güçlü ve zayıf yönleri nelerdir?”, “İhtiyaçların tespiti, bilgi akışının sağlanması, tedarik zincirlerinin kurulması nasıl sağlanır?”, “Koordinasyon eksikliği hangi yapısal ve örgütsel faktörlerden kaynaklanabilir?” ve “Hangi sosyal, kültürel ve kurumsal unsurlar yardımlaşmayı daha etkili ve sürdürülebilir hâle getirir?” gibi sorular üzerinde tartışır (KB2.18). Tartışmalar sırasında öğrenciler, sorunların nedenleri, sonuçları ve çözüm yolları üzerine akıl yürütür (E3.6, SDB3.1, D16.2, KB2.16). Bunun için neden-sonuç diyagramı öğretim tekniği kullanılabilir. Öğrenciler sosyal kurumların işlevsizleştiği afet durumunda ortaya çıkan boşluğun doldurulması amacıyla sosyoloji bilgilerinden yararlanarak bir afet dayanışma ve sosyal organizasyon modeli tasarlar (E3.3, D20.3). Bu model, olağandışı durumlarda toplumsal işleyişin yeniden sağlanmasını mümkün kılacak şekilde yapılandırılır (KB2.13). Modelde hangi aktörlerin hangi rollerle dayanışmaya katılacağı, hangi semboller ve ritüellerin aidiyet duygusunu güçlendireceği, hangi kültürel pratiklerin dayanışmayı yönlendireceği ve güvenin nasıl inşa edileceği ayrıntılı olarak belirlenir. Öğrenciler tasarladığı modeli tanıtan bir sunum hazırlayarak sunar (E1.5). Süreç, kontrol listesi veya öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir.

e) Öğrencilere dikkat ekonomisi kavramıyla ilgili bilgi notu verilir. Bilgi notunda tüketim toplumunda ya da endüstri sonrası çağda en fazla kazanç getiren sektörlerin başında enformasyon ve dijital eğlence sektörünün geldiği, sosyal medya ve diğer dijital platform kullanıcılarının sürekli bazı unsurlarla (dikkatlerini çalmak için rekabet eden bildirimler, kişiselleştirilmiş içerik akışları, resimler, sesler, videolar, durum güncellemeleri, reklamlar) karşılaştıkları ve bu enformasyon yağmurunun dikkat yoksullaşmasına yol açtığına değinilir. H. Simon’un (H. Saymın) “Enformasyon bolluğu dikkat kıtlığı yaratır.” sözü hatırlatılır ve içeriklere erişimin sınırsızlaştığı çağımızda asıl değerli hâle gelen şeyin insanın dikkati olduğu vurgulanır. Öğrencilerden sosyal medya ve diğer dijital platformların hangi yöntemlerle (bildirimler, algoritmalar, kısa süreli videolar, kişiselleştirilmiş içerikler) dikkatlerini sürekli olarak çekmeye çalıştığını kendi deneyimlerinden örneklerle tartışmaları istenir (KB2.18). Öğrencilerin dikkat ekonomisi sorununun nedenlerini sorgulaması sağlanır. Süreçte soru-cevap tekniği kullanılabilir. Öğrencilerden sürekli dikkatlerinin çalınmasının hayatlarının hangi alanlarında sorun çıkardığı konusunda (ders çalışmada odaklanma, aile içi ilişkilerin zayıflaması, uyku düzeni, zaman yönetimi, zihinsel yorgunluk) akıl yürütmeleri istenir (KB2.16). Öğrenciler iş birlikli olarak kendi okullarında veya çevrelerinde sosyal medya kullanımının bireysel dikkat dağınıklığı, sosyal ilişkilerde yüzeysellik veya bilgi kirliliği gibi sonuçlarını anlamaya yönelik anketler, gözlemler ve görüşmeler tasarlar (SDB2.2). Elde ettikleri bulguları, dikkat ekonomisinin insan hayatını nasıl etkilediğine dair kuramsal tartışmalarla birleştirerek sınıfta sunum yaparak paylaşmaları sağlanır (E1.5). Süreç, öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir.

Öğrenciler, yapay zekâyı üreten ülkeler ile sadece kullanıcı düzeyinde olan ülkelerin yapay zekâ kullanımının kültürel, ekonomik ve siyasal sonuçlarından nasıl etkilenebileceklerini karşılaştırmalı olarak araştırıp raporlaştırabilir.

Öğrencilere sosyolojik araştırmalarda kullanılan yöntemlerin aşamalarını gösteren görseller verilebilir.