1. Ünite: Bilim Sosyolojisi

SOS.12.1.1

Öğrencilere bilim sosyolojisini tanıtan ve bu alanın önemli isimlerinin [R. Merton (Mörtın), T. Kuhn (T. Kun), B. Latour (Latur) görüşlerini içeren bilgi notu verilir. Bilim sosyal bir etkinlik olduğundan bilimi anlamak ve açıklamak için bilimin kendi iç mantığını incelemenin yetersiz kalacağı vurgulanır ve klasik bilim yaklaşımının (pozitivist yaklaşım) eleştirisine yer verilir. Bilimsel bilginin anlaşılmasında bilim insanları topluluğunun yapısı ve işleyişinin incelenmesinin ve bilimin toplumsal bağlamının göz önünde bulundurulmasının gereği ve bu açıdan sosyolojinin önemi vurgulanır. Öğrencilerin “Bilim insanları tek başına bilimsel bir keşif ya da buluş yapabilir mi?” sorusunu tartışmaları ve bilimin sosyal bir etkinlik olduğuna dair çıkarımda bulunması sağlanır (SDB2.1, KB2.10, KB2.18). Öğrencilerin bu çerçevede Türkiye’de bilimin daha fazla gelişmesi için toplumsal potansiyeli etkili kullanma konusunda neler yapılabileceğini ifade etmesi istenir. Bunun için soru-cevap öğretim tekniği kullanılabilir. Öğrencilere üzerinde teknoloji, ekonomi, siyaset, kültür, eğitim, ideoloji, sağlık gibi toplumsal unsurların yazılı olduğu kartlar dağıtılır. Farklı kartlarda da tarihsel örnekler (Soğuk Savaş’ta uzay yarışı, Sanayi Devrimi’nde makineleşme, COVID-19 aşısı vb.) yazılıdır. Öğrencilerin kartları eşleştirerek bilimi etkileyen toplumsal unsurları belirlemesi sağlanır (KB2.5). İş birlikli olarak öğrencilerden bilim-toplum etkileşiminin nedenleri, sonuçları ve söz konusu etkileşimin nasıl gerçekleştiği üzerine tartışma yapmaları istenir (SDB2.2, KB2.18). Bunun için sokratik tartışma veya küçük grup tartışması öğretim tekniği kullanılabilir. Tartışmada teknoloji, ekonomi, siyaset, kültür, eğitim, ideoloji, sağlık gibi toplumsal unsurların bilimi nasıl etkilediği, bilimden nasıl etkilendiği ve bu unsurların bilimsel süreçlere etkisi bağlamında kendi aralarındaki ilişkileri sorgulanır. “Modern bilimin ortaya çıktığı dönemde yaşanan ekonomik, siyasal, kültürel gelişmeler nelerdir? Bilimin gelişimi için bireysel merak yeterli midir? Bilimsel gelişmeyi hangi toplumsal unsurlar yönlendirir? Bilim insanı toplumsal koşullardan bağımsız olabilir mi? Ekonomik faaliyetler bilimin gelişmesinde nasıl rol oynar? Bilim, kaptitalizm için bir araç mıdır? Siyasi kararlar bilimsel çalışmaları nasıl biçimlendirir? İdeolojik yaklaşımlar bilimsel çalışmaları nasıl etkiler?” gibi sorulara cevap aranması sağlanır. Tartışma sonunda öğrencilerin bilim-toplum etkileşiminin neden ve sonuçları hakkında görüş oluşturması istenir (E3.10). Öğrencilerin söz konusu etkileşimin gerçekleşme yolları hakkında kısa bir metin yazması sağlanır. Süreç, açık uçlu sorular ile değerlendirilebilir.

SOS.12.1.2

Öğrencilerin epistemik gerekçelendirme ile iktidar/çıkar dinamiklerini birlikte analiz edebilmeleri için bilim güç ilişkilerini sorgulamaları amaçlanır. Bunun için hazırlanan çalışma kâğıdında F. Bacon’un (F. Beykın) “Bilgi güçtür.” sözü açıklanır. Bu bağlamda Aydın Sayılı’nın bilimin modern dönemde Batı Avrupa’da büyük bir atılım yapmasını faydacı felsefeyle açıklayan görüşlerine yer verilir. F. Mayor ve A. Forti’nin (F. Mayır, A. Forti) Bilim ve İktidar adlı eserinden alıntılanan bir metin verilerek öğrencilerin bu metni bilim ve güç ilişkisi açısından incelemesi sağlanır. Bilimin sadece soyut bir zihinsel faaliyet olarak anlaşılamayacağı, güç ve çıkar ilişkilerinden bağımsız olmadığı, ekonomiyle, siyasetle ulusal ya da kişisel çıkarlarla iç içe geçmiş olduğu, somut aktörler, araçlar, kurumlar ağında üretilen bir pratikler bütünü olduğu ifade edilir. Çalışma kâğıdının devamında toplumsal temelde bilimsel araştırmaların güç ile ilişkisini yansıtacak nitelikte örnek durumlar (nükleer enerji, ilaç, kozmetik, yapay zekâ, biyoteknoloji araştırmaları vb.) verilerek öğrencilerin “Bu çalışmaların amacı nedir? Bu araştırmalar için gerekli finansal desteği kim, neden sağlıyor? Bu çalışmaların sonuçları iç ve dış politikada güç dengelerini nasıl etkiliyor?” sorularını cevaplaması sağlanır (E3.4). Bilimin tarih boyunca toplumsal iktidar yapılarını meşrulaştırma veya onlara karşı çıkma aracı olarak nasıl kullanıldığına dair örnekler (Biruni’nin dünyanın yuvarlak ve hareketli olduğu düşüncesi, antropolojinin sömürgeciliği desteklemek için ortaya çıkması fakat 20. yüzyılda sömürgeciliğin eleştirisine yönelmesi, Soğuk Savaş döneminde uzay yarışı vb.) verilir. Bu örneklerden hareketle öğrencilerden bilimin hangi koşullarda özgürleşme aracı, hangi koşullarda ise siyasi baskı aracına dönüştüğünü tartışmaları istenir (KB2.18). Tartışma sürecinde “Bilim gerçekten çıkarlardan bağımsız ve tarafsız olabilir mi?” sorusu merkeze alınır ve öğrencilerin bilimsel bilgi üretiminin arka planındaki güç ve çıkar ilişkilerinin tarafsızlığı nasıl etkilediğini sorgulaması sağlanır (KB2.8). Bunun için süreçte bilim güç ilişkilerine dikkat çeken yapılandırılmış sorular kullanılır. Öğrenciler bilimsel bilginin tüm insanlığın yararı için kullanılabilme imkânını sorgular (D20.3). Tartışma boyunca öğrencilerin toplumsal ilişkilerin bilimin oluşumuna ve gelişimine nasıl etki ettiği ve bunun anlaşılması açısından sosyolojinin önemi hakkında akıl yürütmesi sağlanır (KB2.10). Öğrencilerden iş birlikli olarak bir bilimsel gelişmeyi (mRNA aşıları, yapay zeka uygulamaları, nükleer araştırmalar vb.) seçip incelemeleri ve bu gelişmede yer alan araştırmacılar, kurumlar, fon kaynakları, araçlar ve yöntemleri gösteren bir bilim ağı çizmeleri istenir (SDB2.2). Öğrencilere bilimsel bilginin finansman kaynakları ve bu kaynakların araştırma yönelimlerini nasıl şekillendirdiğine dair veri ve örnekler (ilaç endüstrisinde klinik araştırmaların çoğunlukla büyük ilaç şirketleri tarafından fonlanması ve bunun yeni ilaç geliştirme süreçlerinde kâr güdüsünün öne çıkmasına yol açması vb.) verilir. Bunlar üzerinden öğrencilerin “Ekonomik çıkarlar, bilimsel yönelimleri nasıl belirler?” sorusunu tartışması sağlanır (OB3, KB2.18). Tartışmada bilimin yalnızca teorik doğruluk arayışı değil aynı zamanda maddi ve siyasi güç dengeleri içinde biçimlenen bir etkinlik olduğu sonucuna ulaşmaları için yönlendirici sorular ve ilgili açıklamalar kullanılır. Bunun için soru-cevap öğretim tekniği kullanılabilir. Öğrenciler çağdaş örneklerden yola çıkarak bilimin ekonomi, siyaset ve askeri alanlarla bağlantısını analiz eder. Bu bağlamda yapay zekâ araştırmalarının hem ticari şirketler hem de devlet güvenlik kurumları tarafından fonlanması ve bunun kullanım alanlarını nasıl şekillendirdiği üzerine verilerin incelenmesi sağlanır. Öğrencilerin neden-sonuç ilişkileri kurarak fon kaynağı, araştırma yönelimi ve toplumsal etki arasındaki bağlantıları ortaya koyması sağlanır. Öğrencilerden bilimsel gelişmelerin toplumsal ilişkilerle ilgisi hakkında akıl yürütmeleri istenir (KB2.16). Öğrencilerden yapmış oldukları akıl yürütme sonucunda ulaştıkları çıkarımları yansıtan bir poster hazırlamaları istenir (E1.3). Posterin bilimsel bir gelişme (gen düzenleme teknolojisi, nükleer enerji, yapay zekâ vb.) ile bunun arkasındaki güç ilişkilerini gösteren şema ve kısa bir yorum metni içermesi sağlanır. Süreç, grup veya öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir. Performans görevi olarak öğrencilerden bilimsel bilginin güç yapılarıyla olan ilişkisini eleştirel bir bakışla sorguladıkları dijital sunum hazırlamaları ve sınıfta sunmaları istenebilir. Bu çerçevede öğrencilerden iş birlikli olarak nükleer teknolojinin hem enerji hem savunma sanayii bağlamında devletlerin güç politikalarıyla nasıl ilişkilendiğini göstermeleri istenebilir. Öğrenciler bu kapsamda şu soruları cevaplar: “Savaşlarda nükleer enerji tesislerinin hedef alınması nasıl yorumlanabilir?”, “Bilimsel bilgilere dünyanın her tarafından bilim insanları ulaşabilir mi?”, “Bilimsel gelişmeler daha çok toplumun ihtiyaçlarından mı, yoksa devletlerin rekabet ve prestij kaygılarından mı beslenir?”, “Bilimsel bilgi üretiminde etik ilkeler mi yoksa ekonomik–politik çıkarlar mı daha belirleyici olmaktadır?”, “Beyin göçünün nedenleri ve sonuçları nelerdir?” Öğrenciler bu kapsamda hazırladıkları sunumu sınıfta paylaşır.

E. Shils’in (Şils) merkez-çevre kuramının bilim bağlamında uluslararası alana uyarlanması istenebilir. Bu çerçevede çevre ülkelerden merkez ülkelere doğru gerçekleşen beyin göçü olgusu bilim-güç ilişkileri bağlamında çözümlenerek raporlaştırılabilir.

Öğrencilere tüketici davranışlarını yönlendirmek için psikolojinin pazarlama sektörüne nasıl hizmet ettiğine dair araştırma yaptırılarak sonuçları sunum yoluyla aktarmaları istenebilir.

Öğrencilere bilimsel kurumlar ile ilgili belgesel filmler izlettirilebilir.

Bilim-teknoloji-kalkınma ilişkisini gösteren diyagramlar hazırlatılabilir.