3. Ünite: Kültür Ve Toplumsal Yapı

SOS.11.3.1

Öğrencilere, farklı kültürleri yansıtan görseller ve kültürün anlamı ve özelliklerini içeren, hangi kültürel unsurların (dil, din, değer, norm, sembol) hangi toplumsal işlevleri yerine getirdiğini açıklayan bir çalışma kâğıdı verilir. Kültürün bireyin anlam dünyasının oluşmasını sağlaması, sosyalizasyon yoluyla kimlik kazandırması, toplumda bir arada yaşamayı mümkün kılan değer ve normların kaynağı olması, ulusal birliği sağlaması gibi işlevlerinden bahsedilir. Görsellerden ve bilgi notlarından yararlanarak kültürün anlamını, özelliklerini, işlevlerini, toplumla ilişkisini ve toplumun işleyişi açısından önemini ifade etmeleri sağlanır (SDB2.1). Öğrencilerden kendi çevrelerinden kültürel unsurların işlevlerine örnekler (yerel bir gelenek, bir kural, ortak semboller vb.) vermeleri istenir (OB5, SDB1.3). Süreçte soru-cevap öğretim tekniği kullanılabilir. Öğrencilere kültürel gecikme, etnosentrizm, kültürel görelilik, hegemonya, kültür endüstrisi, dijital kültür kavramları bilgi notu olarak verilir. Öğrencilerin kültürel gecikmenin yol açabileceği sorunlara örnek vermesi, etnosentrizme karşı kültürel görelilik yaklaşımının önemini, küresel eşitsizlikler açısından hegemonyanın işlevlerini, gelişen iletişim teknolojilerinin etkisiyle günümüzde kültür endüstrisinin nasıl işlediğini ifade etmesi sağlanır (KB2.7). Süreç, açık uçlu sorularla değerlendirilir. Öğrencilere H. Morgan’ın (Morgın) toplumsal evrim şeması hakkında bilgi notu verilir. Morgan’ın Avrupamerkezci etnosentrik bakış açısının toplumları ve onların kültürlerini hiyerarşik biçimde sınıflandırdığı gösterilir. Bu ilerlemeci tarih anlayışının ve toplum sınıflandırmalarının, Avrupa’nın dünya üzerindeki sömürgeciliğe dayalı siyasi ve ekonomik hâkimiyetini meşrulaştırmaya yönelik, Avrupa’yı diğer toplumlara ideal bir model olarak sunan Avrupamerkezci anlayışla ilişkisi vurgulanır. Bu noktada oryantalizm ve self-oryantalizm kavramlarına değinilir. Öğrencilere Morgan’ın Avrupamerkezci etnosentrik bakış açısını kültürel görelilik kavramına dayanarak eleştirel yaklaşımla değerlendirdikleri bir yansıtma yazısı yazdırılır (E3.4, E3.10, SDB1.3, KB2.15). Öğrencilerden günümüzün dijital dünyasında kültürün toplumu bütünleştirme işlevini ne derece yerine getirebildiğini sorgulayan tutarlı bir metin yazması istenir (E1.5, D3.3, D16.3). Süreç, öz veya akran değerlendirme formu ile değerlendirilebilir. Performans görevi olarak öğrencilerden iş birlikli olarak çevrelerindeki büyüklerden ve güvenilir kaynaklardan düğün, cenaze, yenidoğan ritüelleri, kılık-kıyafet, yemek gibi konulardan birinde meydana gelen değişme ile ilgili araştırma yapmaları ve çalışma sonuçlarını sınıfta sunmaları istenebilir (E1.3). Sunum dereceli puanlama anahtarı kullanılarak değerlendirilebilir.

SOS.11.3.2

Öğrencilere toplumun düzen içinde nasıl işlediği ile ilgili “Çok sayıda insanın bir araya toplanması niçin bir toplum oluşturmaları için yeterli değildir?”. “İnsan davranışlarında özgür müdür yoksa duygu, düşünce ve davranışları toplum tarafından mı belirlenir?”, “Kendimizin ve başkalarının nerede nasıl davranacağına dair öngörülerimiz olmasa ne olurdu?” gibi sorular sorularak öğrencilerin toplumsal yapıyı fark etmeleri sağlanır (E3.1, KB2.14, KB3.3). Süreçte sokratik tartışma tekniği kullanılabilir (SDB2.1). Toplumsal yapının unsurlarını, özelliklerini, temel kavramlarını (rol, statü, toplumsal norm, toplumsal grup, toplumsal kategori, toplumsal kontrol, toplumsal sapma) ve toplum birey ilişkisini içeren bilgi notu verilerek öğrencilerin toplumsal yapıyı tanımlamaları ve temel kavramlarını örneklendirmesi sağlanır. Öğrencilerin insanların neden toplum hâlinde yaşadıklarını sorgulamaları, birey-toplum ilişkisi ile ilgili problemlerin neler olduğu konusunda tartışmaları sağlanır (E1.1, D11.3, KB2.18). Öğrencilerin toplumsal sapmanın ve suçun nedenlerini ve bunun toplumsal yapıda ne gibi sorunlara yol açabileceğini sorgulaması sağlanır. Bunun için balık kılçığı diyagramı kullanılabilir. Öğrencilerden iki farklı toplumu karşılaştırması istenir. Bu toplumlardan birinde bireyler rollerini içselleştirmiştir ve rollerinin gereğini tam olarak yerine getirmektedir. Diğer toplumda ise üyeler rollerinin gereğini genel olarak ceza ve yaptırım korkusuyla asgari seviyede yerine getirmektedir. Öğrencilerden bu iki toplumda bireylerin farklı davranmalarının nedenleri üzerine çıkarımda bulunmaları istenir (KB2.16). Öğrencilere “Türkiye’nin toplumsal yapısının bir resmini çekmek isteseniz hangi verilere ihtiyaç duyardınız?” sorusu yöneltilir. Buradan hareketle öğrencilerin hangi verilere niçin ihtiyaç duyduklarını açıklaması sağlanır (SDB2.1). Bunun için soru-cevap tekniği kullanılabilir. Süreç, dereceli puanlama anahtarı ya da kontrol listesi ile değerlendirilebilir. SOS.11.3.3

Öğrencilere toplumsal tabakalaşma ve toplumsal hareketlilik olgusunu tanıtan yapılandırılmış metin ve görseller verilir (OB1, OB4). Metinde işlevselci ve çatışmacı kuramın toplumsal tabakalaşma ve toplumsal hareketlilik hakkındaki görüşlerine ve küresel tabakalaşma olgusuna vurgu yapılır. Metin, görseller ve yapılandırılmış sorular (Toplumsal tabakalaşmanın nedenleri nelerdir? Toplumsal tabakalaşma gerekli midir? Toplumsal tabakalaşma ve toplumsal hareketlilik ilişkisi nedir? Statü farklılıkları günlük yaşam pratiklerine nasıl yansır? Tabakalaşma adil, eşitlikçi ve özgür bir toplumsal düzene engel teşkil eder mi? Toplumsal hareketliliğin nedenleri nelerdir? Toplumsal tabakalaşmayı belirleyen ölçütler nelerdir? Toplumsal hareketliliği etkileyen faktörler nelerdir? vb.) üzerinden öğrencilerin toplumsal tabakalaşmanın ve toplumsal hareketliliğin nedenlerini, sonuçlarını, toplum içindeki konum, statü, rol ve ilişkilere etkisini çözümlemeleri sağlanır (KB2.4). Bunun için görseller incelenir, metin analiz edilir, sorular cevaplanır. Öğrencilere günümüzde görülen dijital platform ekonomisi ve prekarya kavramı ile ilgili bilgi notu verilir. Bilgi notundan yola çıkarak günümüzde toplumsal tabakalaşma ve toplumsal hareketliliğin nasıl bir dönüşüm geçirdiğini çözümlemeleri sağlanır (KB2.4). Süreçte sokratik tartışma tekniği kullanılabilir (E3.4, SDB2.1). Öğrencilere toplumsal tabakalaşma ve toplumsal hareketlilik türlerini ifade eden cümleler verilir. Bu cümleleri toplumsal tabakalaşma ve toplumsal hareketlilik türleri ile eşleştirme yoluyla sınıflandırması istenir. Öğrencilerin günümüzde Türkiye’de eğitimin dikey hareketliliğe etkileri hakkında tartışması sağlanır. Süreçte konuşma halkası kullanılır. Öğrencilerden toplumsal tabakalaşma ve toplumsal hareketliliğin topluma ve bireye etkilerini yorumladıkları kısa bir metin yazmaları istenir (SDB2.3). Süreç, öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir.

Dil-kültür ilişkisi bağlamında Sapir-Whorf (Sapir-Vorf) hipotezini araştırarak sunum hazırlamaları istenebilir. Sabahattin Bey’in Osmanlı toplumsal yapısının dönüşümü üzerine düşüncelerini “adem-i merkeziyet” ve “teşebbüs-i şahsî” kavramları üzerinden inceleyerek rapor hazırlamaları istenebilir.

1912 yılında deniz kazasında batan Titanic (Taytanik) adlı yolcu gemisinden kurtarılan yolcuların sınıfsal oranlarını, toplumsal tabakalaşma açısından değerlendirdikleri bir metin yazmaları istenebilir.

Kültürün işlevlerinin anlaşılmasında fotoğraf, video gibi görsel materyaller kullanılabilir.

Toplumsal yapının unsurları ve işleyişini gösteren bir diyagram kullanılabilir.

Toplumsal tabakalaşma modellerini özetleyen tablo ve grafikler kullanılabilir.