2. Ünite: Türkiye’de Modernleşme Ve Sosyoloji

SOS.11.2.1

Öğrencilere modern, modernite ve modernleşme kavramları hakkında bilgi notu verilir (KB2.18). Modernleşmenin tanımı, özellikleri, farklı boyutları açıklanır. Süreçte Osmanlı da dâhil olmak üzere diğer devletlerin varlığı ve bağımsızlığı için bir tehdide dönüşen Batı Avrupa’nın hızla dünyanın yükselen gücü hâline gelmesinde etkili olan bilimsel-teknolojik gelişmelerin arka planında yatan kapitalizm, faydacı felsefe ve sömürgeciliğin rolü vurgulanır. Süreç modernleşme kavramını merkeze alan Frayer diyagramı ile değerlendirilir. Öğrencilerden Osmanlı’da başlayıp Cumhuriyet Dönemi’nde derinleşerek devam eden modernleşmenin (sosyal, siyasal, ekonomik ve kültürel alanlarda) nedenleri hakkında güvenilir bilimsel kaynaklardan iş birlikli olarak araştırma yapmaları, araştırma sonuçlarını sınıfta sunmaları istenir (E1.5, OB1). Sunumlarda modernleşmeyle ilgili görseller kullanılması ve edebî eserlerden örnekler de verilmesi sağlanır (OB4). Öğrencilere, Osmanlı’da başlayıp Cumhuriyet Dönemi’nde derinleşerek devam eden modernleşmenin sonuçlarını sosyal, siyasal, ekonomik ve kültürel alanda incelemeleri için bilgi notu verilir. Cumhuriyet’in kurulmasından yaklaşık iki yüzyıl öncesinde başlayan Osmanlı reformlarının Batı karşısında askerî ve ekonomik üstünlüğü yeniden kazanma arzusunun sonucu olduğu belirtilir. Osmanlı yöneticilerinin yurt dışına öğrenci göndermek ve modern okullar açmak suretiyle özellikle eğitim alanında ciddi reformlar yaptığı, Meşrutiyet ve Cumhuriyetin öznesi olan kuşağın bu modern okullarda yetiştiği vurgulanır. Modernleşme ilerledikçe değişmenin sınırları, özgünlük gibi konularda yoğun tartışmaların yaşandığı, modernleşen tüm toplumlarda olduğu gibi gelenekle modernleşme arasında bir gerilim ortaya çıktığı vurgulanır. Öğrencilerin elde ettiği bilgilerden faydalanarak modernleşmenin siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel sonuçlarını tarihsel bağlamda sorgulamaları istenir (E3.4). Süreç, açık uçlu sorularla değerlendirilebilir. Öğrencilere modernleşme tartışmalarına örnek olarak Said Halim Paşa, Niyazi Berkes, Nurettin Topçu ve Şerif Mardin’in modernleşme hakkında yaklaşımlarını temsil eden alıntılar veya yapılandırılmış metinler verilerek öğrencilerin bu metinlerde geçen temel kavram, problem ve görüşleri tespit etmeleri ve metin inceleme tablosu üzerinde göstermeleri sağlanır. Öğrencilerin iş birlikli olarak güvenilir kaynaklardan araştırdıkları Rusya, İran ve Japonya modernleşmesini neden ve sonuçları ile ekonomik, siyasal, sosyal ve kültürel açıdan Türk modernleşmesi ile karşılaştırması sağlanır (SDB2.2, D19.2, OB5, KB2.7). Ulaştıkları sonuçların sunumu ve tartışılması için okulda panel düzenlenir. Süreç, öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir.

SOS.11.2.2

Öğrencilere Türkiye’de sosyolojinin doğuş ve gelişim sürecine etki eden olay, olgu ve düşünsel yönelimlere dair bilgi notu verilir. Bilgi notunda Avrupa’da modern toplumun sorunlarına çözüm aramak için ortaya çıkan sosyolojinin Türkiye’de modern bir toplum oluşturmak için kullanıldığı, bu bağlamda sosyolojinin modernleşmenin yol haritasını çizmek, toplumsal yapıyı ve kurumları çağın gereklerine göre reforme etmek gibi amaçlar açısından önem kazandığı vurgulanır. Sosyolojinin doğuş ve gelişim sürecine etki eden olaylar (Sömürgecilik ve Batı yayılmacılığı ekonomik bunalımlar, milliyetçilik ve milliyetçi isyanlar vb.), olgular (merkezîleşme, sanayileşme, kentleşme vb.) ve düşünsel yönelimler (pozitivizm, Batıcılık, muhafazakârlık vb.) tarihsel bağlamla ilişkili olarak verilir. Öğrencilerden bu unsurlar arasındaki nedensel ilişkileri ortaya koyması istenir (E3.4). Sosyolojinin teorik bir alan olmasının yanı sıra tarihsel ve toplumsal krizlere çözüm arayan bir düşünme biçimi olduğunun keşfedilmesi sağlanır (E1.1). Süreç, açık uçlu sorularla değerlendirilir. Öğrencilere Ziya Gökalp ve Sabahattin Bey’in biyografileri, sosyoloji anlayışları, yöneldikleri temel problemler, kullandıkları temel kavramlar ve geliştirdikleri argümanlar hakkında bilgi notu verilir. Öğrencilerin bu iki sosyologun nasıl bir arayışla sosyolojiye yöneldikleri, sosyolojik bakış açıları, ele aldıkları temel problemler, kullandıkları temel kavramlar ve geliştirdikleri argümanları analiz etmesi, Osmanlı’nın son döneminde sosyolojinin neden önemli hâle geldiği hakkında çıkarım yapmaları sağlanır (KB2.10). Süreç, açık uçlu sorularla değerlendirilir. Öğrencilerin bu iki sosyoloğun Türkiye hakkındaki tespitleri ve önerdikleri çözüm önerileri üzerine tartışması sağlanır (KB2.18). Tartışmada öğrenciler hangi sosyoloğun fikirlerini kendilerine yakın bulduklarını gerekçelendirerek açıklar (KB2.7). Bunun için konuşma halkası öğretim tekniği kullanılabilir. Öğrencilerden Türkiye’de sosyolojinin gelişim sürecini tarihsel bağlamda Türk modernleşmesi ile ilişkilendirerek bir metin yazması istenir. Metin öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir. Performans görevi olarak öğrencilerin Türkiye’de sosyolojinin nasıl doğduğu ve geliştiği hakkında olay–olgu–düşünce ilişkisi çerçevesinde tarihsel olaylar arasında bağlantı kuran bir kronolojik diyagram hazırlamaları ve diyagramı sınıfta açıklayarak sunmaları istenebilir (E1.3, E3.7, OB1). SOS.11.2.3

Öğrencilere sosyoloji-edebiyat ilişkisi ve Türk edebiyatının modernleşme ile ilişkisi hakkında bilgi notu verilir. Osmanlı’dan bugüne edebiyatın zengin bir düşünce birikiminin oluşmasında ve aktarılmasında önemli rolü olduğu belirtilir. Edebiyatın hem dilin gelişimi hem de düşüncenin olgunlaşması açısından sosyolojiye giden yolu hazırlamakta önemli katkısı olduğu vurgulanır (OB1). Özellikle edebiyatın toplumsal gerçekliği yansıtma, anlamlandırma ve eleştirme işlevleri ön plana çıkarılır. Öğrencilerin edebî eserlerdeki modernleşmeye ilişkin sosyolojik düşünce ve temaları incelemesi sağlanır. Bunun için bir çalışma kâğıdı hazırlanır. Çalışma kâğıdında, modernleşmeyi konu edinen edebî bir eserden alıntı veya eserin ana fikrini yansıtan yapılandırılmış bir metin verilir. Bu metin üzerinden edebî bir metnin sosyolojik açıdan incelenmesi örneklendirilir. Öğrencilerden örnek olarak verilen edebî eserin sosyolojik olarak incelenmesinde kullanılan ölçütleri belirlemeleri istenir (KB2.17). Edebî eserlerden seçilen (Sadullah Paşa’nın 19. Asır Manzumesi, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Mahur Beste, Mehmet Akif Ersoy’un Asım, Tevfik Fikret’in Haluk’un Defteri, Kemal Tahir’in Yorgun Savaşçı, Cemil Meriç’in Bu Ülke) alıntılar ile yazarlar ve eserlerin yazıldığı dönemin toplumsal koşulları hakkında kısa bilgi verilir. Öğrencilerin iş birlikli olarak metinleri sosyolojik açıdan inceleyerek temel kavramları, problemleri, modernleşme yaklaşımı ve çözüm önerilerini belirlemesi sağlanır (E3.6, SDB2.3, OB5). Öğrencilerden eserlerdeki düşünceleri bağlamdan kopmadan sosyoloji ile ilişkisi içinde sözlü olarak ifade etmeleri istenir. Öğrencilerden seçilen edebî eserdeki toplumsal temaları sosyolojinin problemleri ile ilişkilendirerek, sosyolojinin kavramlarıyla ifade eden bir değerlendirme yazısı yazmaları istenir. Yazıda edebiyatın toplumsal temaları ele alırken konuya kattığı duygusal derinliğin etkisi de belirtilir (E2.1, D7.1). Süreç, kontrol listesi ile değerlendirilebilir.

Modernleşme ile birlikte toplumun klasik seçkinleri yerini yeni seçkinlere bırakmıştır. Eski ve yeni seçkinler eğitim, dünya görüşü, sosyal çevre gibi özelliklere göre karşılaştırılarak bulgular tablo hâlinde sunulabilir.

Said Halim Paşa’nın muhafazakârlık anlayışı ile E. Burke’ün muhafazakârlık anlayışını tarihsel ve toplumsal bağlamı göz önünde bulundurarak karşılaştırmaları ve raporlaştırmaları istenebilir.

Baykan Sezer’in “Batıcılaşma” adını verdiği modernleşme anlayışı araştırılarak sunum hazırlanabilir.

Attila İlhan’ın “Batılılaşma ve kültür emperyalizmi ilişkisi” üzerine görüşleri araştırılarak sunulabilir.

Orhan Türkdoğan’ın yaptığı saha araştırmalarından bir örnek incelenerek raporlaştırmaları istenebilir.

Mete Tunçay’n Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetiminin Kurulması 1923-1931 adlı eserinde modernleşme konusunu nasıl değerlendiği araştırılarak sunulabilir.

Modernleşmenin gelişim sürecini göstermede kronolojik cetvel kullanılabilir.

Türk sosyologların ilgilendiği konuları gösteren tablo kullanılabilir.

Kurucu sosyologlar olan Ziya Gökalp ve Sabahattin Bey’in fikirlerini karşılaştıran tablo kullanılabilir.

Türk edebiyatından eserlerle toplumsal konuları eşleştiren bir tablo kullanılabilir.