2. Tema: Türk Tarihindeki Başkentler
SBAB2. Kanıta Dayalı Sorgulama ve Araştırma, SBAB3. Tarihsel Empati (SBAB3.1. Tarihsel Bağlamsallaştırma)
E1.1. Merak, E2.1. Empati, E2.2. Sorumluluk, E3.1. Muhakeme
SDB2.2. İş Birliği
D14. Saygı, D16. Sorumluluk
OB1. Bilgi Okuryazarlığı, OB2. Dijital Okuryazarlık
SBÇ.II.2.1. Türk tarihindeki başkentlerin seçilme nedenlerini coğrafi ve stratejik açıdan tarihsel bağlamı içerisinde değerlendirebilme
a) Türk tarihindeki başkentlerin seçilme nedenlerini coğrafi ve stratejik açıdan kanıtlara dayalı analiz eder.
b) Türk tarihindeki başkentlerin seçilme nedenlerini coğrafi ve stratejik açıdan inceleyerek dönemin koşullarını fark eder.
c) Türk tarihindeki başkentlerin seçilme nedenlerini coğrafi ve stratejik açıdan günümüz koşullarıyla karşılaştırır.
ç) Türk tarihindeki başkentlerin seçilme nedenlerini coğrafi ve stratejik açıdan ait olduğu dönemin koşulları içerisinde açıklar.
SBÇ.II.2.2. Türk tarihindeki başkentlerin toplumsal ve kültürel hayatını kanıta dayalı sorgulayabilme ve araştırabilme
a) Türk tarihindeki başkentlerin toplumsal ve kültürel hayatıyla ilgili merak ettiği soruları sorar.
b) Türk tarihindeki başkentlerin toplumsal ve kültürel hayatıyla ilgili kaynaklardan bilgi toplar.
c) Türk tarihindeki başkentlerin toplumsal ve kültürel hayatıyla ilgili kaynakları inceler.
ç) Türk tarihindeki başkentlerin toplumsal ve kültürel hayatıyla ilgili kaynakları sorgular.
d) Türk tarihindeki başkentlerin toplumsal ve kültürel hayatıyla ilgili kaynakları yorumlar.
e) Türk tarihindeki başkentlerin toplumsal ve kültürel hayatıyla ilgili kaynaklardan kanıta dayalı ürün oluşturur ve bunları paylaşır.
Türk Tarihindeki Başkentlerin Coğrafi ve Stratejik Önemi
Türk Tarihindeki Başkentlerin Toplumsal ve Kültürel Hayatı
başkent, idari yapı, kültürel hayat, merkez, statejik önem, toplumsal yapı
Bu temadaki öğrenme çıktıları; balık kılçığı diyagramı, ilişkilendirme diyagramı, çıkış kartı ve dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir. Performans görevi olarak öğrencilerden Türk tarihindeki başkentlere ait günümüze ulaşan mimari eserleri tanıtan sunum hazırlamaları ve bu sunumları sınıfla paylaşmaları istenebilir. Hazırlanan performas görevi özgünlük, içerik, bilginin doğruluğu, görsel materyal kullanımı ve zaman yönetimi gibi ölçütlerden oluşan dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir.
Öğrencilerin ilk Türk devletleri ve Türk İslam devletleri hakkında bilgi sahibi oldukları kabul edilmektedir.
Tema kapsamında öğrencilere aşağıdaki rehber sorular sorulabilir ve etkinlikler yaptırılabilir:
Farklı coğrafyalarda aynı dönemde hüküm sürmüş Türk devletleri hangileridir?
İstanbul’un fethedilmesi Türk tarihinde neden bir dönüm noktasıdır?
Türklerin çok geniş bir coğrafyaya yayılma nedenleri hakkında tartışma başlatılabilir.
Türk tarihindeki başkentlerle ilgili kelime ilişkilendirme testi hazırlanabilir.
Tarih boyunca hangi Türk başkentlerini bildiklerilerini öğrenmek için ‘Türk Başkentleri’ başlığı verilerek öğrencilerden bu başlık altında bildiklerini yazmaları istenebilir.
Öğrencilerden “Devletlerin başkentinin olmamasının sakıncaları neler olabilir?” sorusunun cevabına dair düşüncelerini açıklamaları istenebilir.
SBÇ.II.2.1
Öğrencilere “Bir devlet için başkent seçiminin önemi nedir?” sorusu yöneltilerek beyin fırtınası yaptırılır ve konuya dikkat çekilir (E1.1). Verilen kaynaklar (metinler, belgeler) ve haritalar üzerinden Türk tarihindeki başkentleri (Ötüken, Balasagun, Ordu-Balık, Kaşgar, Gazne, Nişabur, Rey, İsfahan, Merv, Konya, Bursa, Edirne ve İstanbul) incelemeleri sağlanır (OB1, SBAB10.2). Harita üzerinde farklı coğrafi bölgeler gösterilerek başkent seçiminde etkili olan unsurlar (ticaret yolları, doğal savunma hatları, ulaşım olanakları, iklim, stratejik önemi, jeolopolitik ve coğrafi konum vb.) tartışılır. Bu süreçte mekânın başkent seçimindeki rolünün analiz edilmesi sağlanır. Öğrenciler küçük gruplara ayrılır. Grupların Türk tarihindeki başkentlerden birini seçerek bu başkentin bulunduğu dönemin siyasi, ekonomik, askerî ve coğrafi koşullarını fark etmeleri sağlanır. Grup çalışması sürecinde öğrencilerin birbirlerine karşı saygılı davranmaları ve üzerlerine düşen sorumlulukları yerine getirmeleri beklenir (D14.3, D16.3). Türk tarihindeki başkentler, günümüz başkent seçimleriyle karşılaştırılır. Kaynaklardan ve haritalardan elde edilen veriler balık kılçığı diyagramında gösterilir. Türk tarihindeki başkent seçimlerini ait olduğu dönemin koşulları içerisinde açıklayan kısa bir sunum hazırlanır. Sunum sonunda öğrencilerden çıkış kartı doldurmaları istenebilir.
SBÇ.II.2.2
Öğrencilere Türk tarihindeki başkentlerin toplumsal ve kültürel hayatıyla ilgili görseller gösterilir. “Bu görseller size şehirlerdeki toplum yapısı hakkında neler düşündürüyor?” sorusu sorularak öğrencilerin dikkatleri çekilir. Verilen bilgi görseli üzerinde başkentlerin (Ötüken, Balasagun, Ordu-Balık, Kaşgar, Gazne, Nişabur, Rey, İsfahan, Merv, Konya, Bursa, Edirne ve İstanbul) toplumsal yapısını, inanç sistemlerini, bilim ve sanat anlayışlarını ve ekonomik faaliyetlerini incelemeleri sağlanır. Öğrenciler gruplara ayrılır ve her grubun bir başkent seçmesi istenir. Gruplardan seçtikleri başkentlerdeki toplumsal ve kültürel hayata ilişkin (Konya’da Mevlevilik düşüncesi, İstanbul’un fethi sonrası şehirdeki toplumsal yapı, Gazne’de bilimsel çalışmalar vb.) merak ettikleri bir konuyu belirlemeleri istenir. 5N1K tekniğiyle merak ettikleri konulara ilişkin sorgulama yapmaları sağlanır. Grup çalışması sürecinde öğrencilerin iş birliği içinde sorumluluk bilinciyle hareket etmeleri ve kurallara uygun davranmaları beklenir (D14.2, D16.3, E1.1). Öğrencilerin yazılı, görsel, basılı ve dijital kaynaklar üzerinden konuya ilişkin bilgi toplamaları sağlanır (OB1). Bu süreçte dijital ağ kaynaklarından yararlanılırken dijital kimliğin veya kaynağın uzantısının güvenilirliğine dikkat edilir (OB2). Öğrencilerin kaynakları incelemeleri ve bu kaynakları bilginin doğruluğu ve tutarlılığı açısından sorgulamaları sağlanır. Grupların; toplumsal yapı (sınıflar, aile yapısı, gündelik yaşam), inanç sistemleri (dinî inanışlar, ibadet yapıları), ekonomik faaliyetler (ticaret yolları, üretim, zanaat), bilim ve sanat hayatı (medreseler, mimari eserler, edebiyat, bilim insanları) gibi konular çerçevesinde kaynakları yorumlamaları istenir. Elde edilen bilgilerden yararlanılarak başkentlerin toplumsal ve kültürel hayatı ile ilgili ilişkilendirme diyagramı oluşturulur. Diyagram, dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir. Değerlendirme sonrası hazırlanan diyagramların panoda sergilenmesi veya dijital ortamda paylaşılması istenir. Performans görevi olarak öğrencilerden Türk tarihindeki başkentlere ait günümüze ulaşan mimari eserleri tanıtan sunumlar hazırlamaları ve bu sunumları sınıfla paylaşmaları istenebilir. Hazırlanan performas görevi özgünlük, içerik, bilginin doğruluğu, görsel materyal kullanımı ve zaman yönetimi gibi ölçütlerden oluşan dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir.
Öğrencilerden “Nişabur’un Orta Çağ İslam Dünyasındaki Önemi” başlıklı bir köşe yazısı yazmaları istenebilir.
Öğrencilerden Türk tarihindeki başkentlerden Merv ve Edirne’nin coğrafi ve stratejik özellikleri ile kültürel hayatını karşılaştırarak neden-sonuç diyagramında göstermeleri istenebilir.
Öğrencilerden Türk tarihindeki başkentleri gösteren bir dijital harita tasarlamaları istenebilir.
Öğrencilerden Türk tarihindeki başkentlerin önemli özelliklerini içeren, görsel ve metinlerle desteklenen bir tarih şeridi oluşturmaları istenebilir.
Öğrencilerden Türk tarihindeki başkentler ve özellikleri yazan eşleştirme kartları hazırlamaları istenebilir.
Öğrencilerden İstanbul’un başkent olmasının Türk tarihindeki önemi ile ilgili kısa bir yazı yazmaları istenebilir.
Güncelleme tarihi: 04.09.2026