2. Tema: Türkistan’dan Ön Asya’ya Türkler

SBÇ.I.2.1

Öğrencilere verilen kaynaklar ve haritalar üzerinden Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin hâkimiyet sahaları gösterilir (SBAB10.2). Öğrencilerden bu üç devletin coğrafi konumlarını, yerleşim biçimlerini, ekonomik faaliyetlerini ve kültürel etkileşim düzeylerini karşılaştırarak elde edilen bilgileri T tablosunda göstermeleri istenir. Hun, Göktürk, Uygur devletleri dönemlerini kapsayan bir çizelge oluşturmaları sağlanır. Bu çizelgede aile yapısı, inanç sistemleri, ekonomik faaliyetler, sanat anlayışı gibi toplumsal yaşam unsurlarını sıralamaları istenir. Öğrenciler gruplara ayrılır ve her gruba aile yapısı, inanç sistemi, sanat anlayışı, ekonomik faaliyetler ve toplumsal hayatla ilgili bir konu verilir. Gruplardan kendi alanıyla ilgili değişim ve sürekliliğe yönelik sorular oluşturarak bu sorulara yanıt aramaları beklenir (KB2.8, SDB2.1, E1.1). Ulaşılan sonuçların bir neden-sonuç diyagramı veya balık kılçığı şeması üzerinde gösterilmesi ve yorumlanması istenir. Öğrencilerden inceledikleri farklı toplumsal yapılardan yararlanarak “Hunlardan Uygurlara Türk Toplumunda Yaşam” başlıklı yaratıcı yazma etkinliği ile aile, inanç, ekonomi, sanat gibi unsurların tarih boyunca nasıl bir bütün oluşturduğunu yansıtan bir yazı yazmaları istenir. Öğrencilerin görevini zamanında ve eksiksiz yerine getirmeleri beklenir (OB5, D16.3). Öğrencilerden geçmişteki değişim ve süreklilik örneklerinden hareketle kanıta dayalı çıkarımlar yapmaları ve İslamiyet öncesi Türk devletlerinde yerleşik yaşama geçilmemiş olsaydı toplum yapısının nasıl şekillenebileceğine dair öngörüde bulunmaları istenir.

SBÇ.I.2.2

Öğrencilerin töre, adalet, kut, kurultay, kağan, kengeş, örf, il, kanun kavramlarını tanımlamaları sağlanır. Ardından öğrencilere “Töre olmasaydı Türk devletlerinde düzen nasıl olurdu?” sorusu yöneltilir. Öğrencilerden 5N1K tekniği aracılığıyla merak ettikleri konulara ilişkin sorgulama yapmaları istenir. İslamiyet öncesi Türk devletlerinde töre hakkında kısa metinler ve Göktürk Yazıtlarından seçilmiş bölümler verilir. Farklı kaynaklardan törenin toplumsal düzeni sağlama ve devlet yönetimini şekillendirmedeki rolüne ilişkin bilgi toplayarak bu bilgilerin doğruluğunu değerlendirmeleri beklenir (OB1, D16). Töre konusunun öğrenciler tarafından daha iyi anlaşılması ve yorumlanabilmesi için grup çalışmasına dayalı yaratıcı drama yönteminden yararlanılır. Etkinlikte öğrencilerin kurultay ortamını canlandırmaları; hakan, boy beyleri ve halk temsilcileri gibi rollerin dağılımını yapmaları sağlanır. Bu etkinlikle karar alma süreçleri dramatize edilerek törenin işleyişinin deneyimlenmesi amaçlanır (SDB2.2, OB5). Öğrencilerin Türk töresinin toplumsal düzenin sağlanmasında ve devlet yönetiminde oynadığı rol hakkında çıkarımlar yapmaları beklenir. Yaratıcı drama etkinliği sonrasında öğrencilerin görev bilinciyle gerçekleştirdikleri canlandırmayı değerlendirmeleri, çıkış kartını ve tarihsel empati formunu doldurmaları sağlanır (D16.3).

SBÇ.I.2.3

Öğrencilerin dikkatinin konuya yönlendirilmesi amacıyla ailelerindeki kadın ve erkeklerin görev ve iş bölümüyle ilgili durumları karşılaştırmaları istenir. Yapacakları bu karşılaştırma ile öğrencilerin geçmiş ve bugün arasındaki rol farklılıklarını fark etmelerine zemin hazırlanır. Öğrencilere Hunlar, Göktürkler ve Uygurlar dönemlerinde kadın ve erkeklerin görevleriyle ilgili metinler ve görseller verilir (OB1, OB4). Bu kaynaklar kullanılarak İslamiyet öncesi Türk toplumlarında kadın ve erkeğin rolleri incelenir. Öğrenciler bu kaynaklardan yararlanarak kadın ve erkeğin görevlerini kanıtlara dayalı biçimde analiz ederler (D16). Elde edilen bulgular doğrultusunda öğrencilerin kadın ve erkeğin görevlerini dönemin ve mekânın koşullarını dikkate alarak fark etmeleri sağlanır (E2.1). Sonraki aşamada öğrenciler, İslamiyet öncesi Türk devletlerinde kadın ve erkeğin üstlendiği görevleri günümüz koşullarıyla karşılaştırarak benzerlik ve farklılıkları belirlemeleri istenir. Öğrenciler ayrıca Hunlar, Göktürkler ve Uygurlar dönemlerinde kadın ve erkeğin görevleriyle ilgili gelişmeleri dönemin koşulları çerçevesinde açıklayarak tarihsel bağlamı içinde değerlendirirler. Sürecin sonunda elde ettikleri bilgiler doğrultusunda günümüzdeki kadın–erkek rollerine ilişkin bir karşılaştırma tablosu hazırlamaları istenir (SDB1.2, E2.2). Hazırlanan tablolar sınıf panosunda sergilenir.

SBÇ.I.2.4

Öğrencilere “liderlik” ve “bağımsızlık” kavramları yazan bir tablo verilir. Öğrencilerin bu kavramlara ilişkin çağrışımlarını tabloya yazmaları sağlanır. Ardından “Göktürk Yazıtlarına göre bir liderin temel özellikleri neler olmalıdır?” sorusuna cevap vermeleri istenir. Öğrenciler gruplara ayrılır, öğrencilere Göktürk Yazıtlarından liderlik ve bağımsızlık ile ilgili metinler verilir. Verilen metinlerdeki liderlik ve bağımsızlık kavramlarını dönemin koşulları içinde incelemeleri sağlanır (OB.1). Elde edilen bilgilere dayanarak liderlerin karar alırken nasıl düşündüğünü ve kriz karşısında izleyebileceği stratejiyi anlatan bir senaryo oluşturmaları istenir. Hazırlanan senaryolar sınıfta gerçekleştirilecek “Liderlik Zirvesi” etkinliğinde paylaşılır. Kriz durumunda alınacak kararların savunulması ve risklerin gerekçelendirilmesi her grubun temsilcisi tarafından “lider” rolünde gerçekleştirilir. Tartışmaların ardından hangi liderin stratejisinin daha etkili olduğuna dair değerlendirme yapılır. Öğrencilerin tartışma sürecinde birbirlerine karşı saygılı olmaları beklenir (SDB2.2, E2.1, KB2.8, D14.1). Öğrencilerden liderlik ve bağımsızlık konusundaki düşüncelerini tarihsel bağlamı dikkate alarak yazmaları istenir. Elde edilen bilgilerden “Göktürk’ten Günümüze Liderlik” başlıklı bir bilgi görseli tasarlamaları istenebilir. Hazırlanan bilgi görselleri sınıfta sunulur, öz değerlendirme formu ve kontrol listesiyle değerlendirilebilir.

SBÇ.I.2.5

“Türklerin İslamiyet’e geçişinde etkili olan unsurlar nelerdir?” “İslamiyet’in kabulü Türk kültür ve sanatında hangi değişimlere yol açmıştır?” soruları üzerinden sınıfta bir tartışma başlatılır. Bu süreçte öğrencilerin birbirlerine karşı saygılı iletişim kurmaları, farklı düşünceleri dinlemeleri ve görüşlere saygı göstermeleri istenir (SDB2.1, D14.1). Öğrencilerin Türklerin İslamiyet’e geçişinin efsanelere ve edebiyata yansımasıyla ilgili (Satuk Buğra Han Destanı, menakıpnameler, İslamiyet’in kabulünü konu edinen tarihî rivayetler vb.) verilen örnek metinleri incelemeleri sağlanır. Metinlerde yer alan kahramanların davranışları değerlendirilir ve bunların Türklerin İslamiyet’e geçiş sürecindeki rolüne ilişkin çıkarımlar yapılır (D11.1). İslam dini ile Türklerin eski inançları hakkında elde edilen bilgiler karşılaştırılarak benzerlikler ve farklılıklar tablosu oluşturulur. Akvaryum tekniği kullanılarak Türklerin İslamiyet’e geçişinin devlet ve toplum hayatındaki etkileri, bu sürecin Türk tarihinin devamlılığını sağlamadaki rolü üzerine öğrencilerin düşünmeleri ve tartışmaları sağlanır (SDB2.3). Tartışma sonrasında öğrencilerden Türklerin İslamiyet’e geçişinin Türk tarihindeki önemi ile ilgili bir yansıtma yazısı oluşturmaları istenir. Performans görevi olarak öğrencilerden bilim insanlarının Türklerin İslam medeniyetine askerî, siyasi, bilim ve sanat alanlarındaki katkılarını değerlendiren sözlerini derlemeleri istenir. Öğrencilerden Türklerin İslamiyet’e geçişinin dünya tarihine etkisi ile ilgili bir sunum hazırlamaları istenebilir. Sunumların sınıfta paylaşılması sağlanır. Hazırlanan sunumlar içerik, bilgi toplama, bilginin doğruluğu, kaynak çeşitliliği, görsel materyal kullanımı gibi ölçütlerden oluşan dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir.

Öğrencilerden Göktürk Yazıtlarından bir bölümle Atatürk’ün Nutuk adlı eserinde birlik vurgusunun ön planda olduğu bir bölümü karşılaştırıp Venn şemasında göstermeleri istenebilir.

Türkistan’dan Türkiye’ye ve geçmişten bugüne Türk lider, devlet adamı ve âlimlerin bağımsızlık üzerine söyledikleri sözleri derlemeleri istenebilir.

Öğrencilerden Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin aile ve inanç kavramlarını anlatan basit kavram kartları hazırlamaları istenebilir.

İslamiyet öncesi Türk toplumlarıyla ilgili hazırlanmış bulmacayı doldurmaları istenebilir.