2. TEMA: ÇALGI SESLERİNİ AYIRT EDİYORUM

KB1. Temel Beceriler

E1.1. Merak, E1.5. Kendine Güvenme (Öz Güven), E3.2. Odaklanma, E3.4. Gerçeği Arama, E3.9. Şüphe Duyma

SDB2.1. İletişim

D14. Saygı

OB4. Görsel Okuryazarlık

VİY.1.2.1. Çalgıların seslerini ayırt edebilme

Çalgılara Özgü Tınıları Ayırt Etme

Sesin Oluşumunu Anlama

çalgı, ses, tını, titreşim

Öğrenme çıktıları; kontrol listesi, eşleştirme ve doğru-yanlış soruları kullanılarak değerlendirilebilir. Öğrencilerden sesin oluşumu, çalgıların tınıları ve ses ayırt etme becerilerini geliştirmeye yönelik performans görevi istenebilir. Bu görevlerin değerlendirilmesi için analitik dereceli puanlama anahtarı ve gözlem formu kullanılabilir.

Öğrencilerin çalgıların şekillerini bildiği ve bu şekiller ile isimleri ilişkilendirebildiği kabul edilir.

“Sesleri nasıl duyduğumuzu biliyor musunuz? Bir sesi duyduğunuzda o sesin nereden geldiğini nasıl anlayabilirsiniz? Hangi müzik aletlerini biliyorsunuz? Mutfakta yemek yaparken duyduğunuz seslerle dışarıdaki araba sesleri arasında nasıl farklar var? Sabah uyandığınızda duyduğunuz ilk ses nedir? İnsanlar nasıl konuşabiliyor? Konuştuğumuzda hangi organlarımız çalışabiliyor?” gibi sorular sorularak öğrencilerin önceki öğrenmeleri sınanabilir.

Bir kedi miyavladığında ya da bir köpek havladığında onları görmesek bile o sesin bir kediden ya da köpekten gelebileceğini anlayabilir miyiz? Alınan dönütler doğrultusunda hayvanların seslerini nasıl tanıyabiliyorsak çalgıların yapısal özelliklerine göre tınılarının farklı olabileceği ve onları bu sayede ayırt edebildiğimiz ifade edilir. Bu ses özelliklerine göre kullanım alanlarının ve yapılarının değişiklik gösterebileceği hazırlanan görseller üzerinden aktarılabilir. Öğrencilere herhangi bir uzay filminden sahneler izletilebilir ve uzayda ses olup olmadığına ilişkin açık uçlu sorular sorulabilir. Daha sonra doğada algılayabildiğimiz tüm seslerin oluşabilmesi için gerekli koşullar olabileceği, her an her yerde ses olsa dahi bizim bunları ancak belli koşullar dâhilinde duyabileceğimiz konusunda kısa bir bilgilendirme yapılabilir. Daha sonra gemilerde ve uçaklarda kullanılabilen sonar sistemler, ultrason, röntgen ve manyetik rezonans görüntüleme cihazları gibi gündelik hayatımızda karşılaşabildiğimiz örneklerin de ses dalgaları aracılığı ile ortaya çıkabildiği; duyabildiğimiz kadar duyamadığımız bir ses dünyasının da var olabileceği görsel ve işitsel materyaller kullanılarak aktarılabilir. Örneğin hayvanların işitme aralıklarını anlatabilmek için o frekans düzeyinde sesler dinletilip duyabildiklerinde onaylamaları istenebilir. Hayatı algılama biçimlerimizden yani beş duyumuzdan biri olan işitme yeteneğinin bizi hayata bağlayabildiği ve hayatı algılayabilmemizde nasıl bir rol oynayabildiği örneklerle ifade edilebilir. Müzisyenlerin, duyma ve işitme sağlığına diğer insanlara göre daha çok özen göstermesi ve kulak sağlığı kontrollerini zamanında yaptırması gerektiği, kulak içi ve ses teli yapısını konu alan bir belgesel izletilerek aktarılabilir.

VİY.1.2.1

Öğretmen; sınıfa diyapazon, tef, ksilofon, melodika ve flüt getirerek öğrencilerin dikkatini çeker ve odaklanmalarını ister (E3.2). Daha sonra öğrencilere sesin nasıl oluştuğuna dair açık uçlu sorular sorulur (E3.9). Öğrencilerin kendi aralarında tartışmaları ve bu sırada saygılı olup başkasının onurunu zedeleyecek söz ve davranışlardan kaçınmaları beklenir (SDB2.1, D14.1). Öğrenciler yönlendirici sorularla beyin fırtınası yapmaya yönlendirilir; süreç sonunda doğadaki tüm seslerin kaynağında titreşim bulunduğu sonucuna varmaları beklenir. (KB2.10). Kaynağında yalnızca titreşim olan her hareketin ses oluşturduğuna dikkat çekilir. Ayrıca sesin oluşumuyla ilgili kısa bir belgesel film etkileşimli tahta aracılığıyla izletilir (OB4). Katı, sıvı ya da gaz olmadan titreşimin tek başına ses oluşturamayacağı ve bu nedenle uzayda sesin olmadığı vurgulanır. Öğrencilerden bu konuyu anlatan aileleriyle birlikte izleyebilecekleri diğer kaynaklara ulaşmaları ve anladıklarını sınıfta paylaşmaları istenir (E3.4, SDB2.1). Bu süreç, gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Öğretmen, sınıfa susarak girer ve yalnızca jest ve mimikleriyle bir şeyler ifade etmeye çalışır. Bunu yaparken oturma ve kalkma gibi belli komutları da ekler ve öğrencilerde merak uyandırır (E1.1). Ardından insan sesinin iletişimdeki önemi ve rolü, günlük yaşam deneyimleri üzerinden aktarılır. Öğrencilerden insan sesinin oluşurken hangi süreçlerden geçtiğini düşünmeleri beklenir. "Konuşmamızı oluşturan organlarımız sizce nelerdir?" gibi açık uçlu sorularla öğrencilerin insan sesinin bir oluşum sürecinden geçtiğini fark etmeleri sağlanır. Daha sonra akciğer, soluk borusu ve ses telleri görselleri içeren bir sunum akıllı tahta aracılığıyla gösterilir ve öğrencilerden öğrendikleri organları göstermeleri istenir (OB4). Bu süreç, kontrol listesi veya gözlem formu ile değerlendirilebilir. Çalgıların da kendine özgü tınıları olduğu ve bu tınıların, aynı insan sesi gibi yapısal özelliklerinden kaynaklı olarak birbirinden ayrıldığı ifade edilir. Bir önceki temada dokunsal ve görsel olarak öğrendikleri çalgıların sesleri dinletilir. Yapı bakımından farklılıklarına dikkat çekilir ve Öğrencilere dikkatli dinlediklerinde bu sesleri ayırt edebilecekleri belirtilir. Bu süreç, öğrencilere bu konuda güven duymaları için bir fırsat sunar (E1.5). Ardından çalgıların yapısal özelliklerine bağlı olarak nasıl ses çıkardıklarına dair görsel ve işitsel kaynaklar akıllı tahta aracılığıyla sunulur. Performans görevi olarak öğrencilerden çeşitli müzik enstrümanlarının sesini dinleyerek ayırt etmeleri istenebilir.

Melodika veya flüt gibi çalgılar öğrencilere verilerek bu çalgılardan değişik sesler çıkarmaları istenebilir. Bir gitarın tellerini veya bir tefin üzerindeki deri kısmı göstererek sesin bu yapılar aracılığı ile nasıl titreşim ürettiğini açıklayabilir. Öğrenciler, sesin oluşumuna dair farkındalık kazanmaya yönelik küçük çalışmalar yapabilirler. Örneğin evdeki lastik, karton vb. geri dönüşüm malzemeleri ile basit müzik aletleri yapmaları ve bunlarla ses üretmeleri istenebilir.

Öğrencilere sesin oluşumuyla ilgili resimli ve renkli görseller gösterilebilir. Öğrencilere sesin titreşimlerden kaynaklandığını anlatan basit bir hikâye ya da kısa bir çizgi film izletilebilir. Bu hikâye veya filmde sesin nasıl oluştuğu, nesnelerin titreşerek ses çıkardığı örneklerle anlatılabilir. “Hangi çalgıdan geliyor?” gibi basit dinleme oyunlarıyla çalgıların sesleri ayırt edilir. Çalgıların seslerini dinlerken öğrencilerin dinlediği çalgıları el işareti ile göstermesi istenebilir. Öğrencilerin seslerin nasıl oluştuğunu anlatan basit deneyler yapması sağlanabilir. Örneğin basit bir ses kaynağı olan bir telin titremesini izleyerek öğrenciler, sesin titreşimle oluştuğunu keşfedebilir.