2. TEMA: ÇALGI SESLERİNİ AYIRT EDİYORUM

KB1. Temel Beceriler

E1.1. Merak, E1.5. Kendine Güvenme (Öz Güven), E3.2. Odaklanma, E3.4. Gerçeği Arama, E3.9. Şüphe Duyma

SDB2.1. İletişim

D14. Saygı

OB4. Görsel Okuryazarlık

UD.1.2.1. Çalgıların seslerini tanıyabilme

Çalgılara Özgü Tınıları 

Sesin Oluşumu

çalgı, ses, tını, titreşim

Öğrenme çıktıları; kontrol listesi, eşleştirme ve doğru-yanlış soruları kullanılarak değerlendirilebilir. Öğrencilere sesin oluşumu, çalgıların tınıları ve ses ayırt etme becerilerini geliştirmeye yönelik performans görevi verilebilir. Bu görevlerin değerlendirilmesi için analitik dereceli puanlama anahtarı ve gözlem formu kullanılabilir.

Çalgıların şekillerini bildiği ve bu şekiller ile isimleri ilişkilendirebildiği kabul edilmektedir.

“Sesleri nasıl duyduğunuzu biliyor musunuz?“, “Bir sesi duyduğunuzda o sesin nereden geldiğini nasıl anlarsınız?“, “Hangi müzik aletlerini biliyorsunuz?“, “Mutfakta yemek yaparken duyduğunuz seslerle dışarıdaki araba sesleri arasında nasıl farklar var?“, “Sabah uyandığınızda duyduğunuz ilk ses nedir?“, “İnsanlar nasıl konuşur?“, “Konuştuğumuzda hangi organlarımız çalışır?“ gibi sorular sorularak öğrencilerin önceki öğrenmeleri değerlendirilebilir.

Öğrencilere "Bir kedi miyavladığında ya da bir köpek havladığında onları görmesek bile o sesin bir kediden ya da köpekten geldiğini anlayabilir miyiz?" sorusu yöneltilebilir. Alınan cevaplar doğrultusunda hayvanların seslerinin tanınması gibi çalgıların yapısal özelliklerine göre tınılarının farklı olduğu ve seslerinin bu sayede ayırt edildiği ifade edilebilir. Bu ses özelliklerine göre kullanım alanları ve yapılarının değişiklik gösterdiği bilgisi, hazırlanan görseller üzerinden aktarılabilir. Öğrencilere herhangi bir uzay filminden sahneler izletilerek uzayda ses olup olmadığına ilişkin açık uçlu sorular sorulabilir. Örneğin hayvanların işitme aralıklarını anlatmak için o frekans düzeyinde sesler dinletilip duyduklarında onaylamaları istenebilir. Hayatı algılama biçimlerinden yani beş duyularından biri olan işitme yeteneğinin canlıları hayata bağladığı ve hayatı algılamalarında nasıl bir rol oynadığı örnekler ile ifade edilebilir. Müzisyenlerin diğer insanlara göre işitme duyusunun sağlığına daha çok dikkat etmeleri ve kulak sağlığına ilişkin kontrollerin zamanında yapması gerektiği, kulak içi ve ses teli yapısını konu alan bir belgesel izletilerek aktarılabilir.

UD.1.2.1

Öğretmen, sınıfa diyapazon, tef, ksilofon, melodika ve flüt getirerek öğrencilerin dikkatini çeker ve odaklanmalarını ister (E3.2). Daha sonra öğrencilere sesin nasıl oluştuğuna dair açık uçlu sorular sorulur (E3.9). Öğrencilerden kendi aralarında tartışmaları ve bu sırada saygılı olmaları beklenir, bu süreçte söz hakkı vermek, söz kesmemek, etkin dinlemek gibi etkili iletişim becerilerini kullanmaları istenir (SDB2.1, D14.1). Öğrencilerden yönlendirici sorularla cevap vermeleri istenir ve bu süreç sonunda doğadaki tüm seslerin kaynağında titreşim olduğu sonucuna varılması beklenir (KB2.10). Kaynağında yalnızca titreşim olan her hareketin ses oluşturduğuna dikkat çekilir. Ayrıca sesin oluşumuyla ilgili kısa bir belgesel film etkileşimli tahta aracılığıyla izletilir (OB4). Hava olmadan titreşimin tek başına ses oluşturamayacağı ve bu nedenle uzayda sesin olmadığı vurgulanır. Öğrencilerden bu konuyu anlatan aileleriyle birlikte izleyebilecekleri diğer kaynaklara ulaşmaları ve anladıklarını sınıfta paylaşmaları istenir (E3.4, SDB2.1). Bu süreç, gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Öğretmen, sınıfa susarak girer ve yalnızca jest ve mimikleriyle bir şeyler ifade etmeye çalışır. Bunu yaparken oturma, kalkma gibi belli komutları da ekler ve öğrencilerde merak uyandırır (E1.1). Ardından insan sesinin iletişimdeki önemi ve rolü, günlük yaşam deneyimleri üzerinden aktarılır. Öğrencilerden insan sesi oluşurken hangi süreçlerden geçtiğini düşünmeleri beklenir. “Konuşmamızı oluşturan organlarımız sizce nelerdir?“ gibi açık uçlu sorularla öğrencilerin insan sesinin bir oluşum sürecinden geçtiğini fark etmeleri sağlanır. Daha sonra akciğer, soluk borusu, ses telleri ve kafatası görselleri içeren bir sunum etkileşimli tahta aracılığıyla gösterilir ve öğrencilerden öğrendikleri organları göstermeleri istenir (OB4). Bu süreç, kontrol listesi veya gözlem formu ile değerlendirilebilir. Öğrencilere “İnsanların sesini diğerlerinden farklı kılan nedir? Bir kedi sesinin kedi sesi olduğunu nasıl anlarız?“ gibi sorular sorulur. Bu sorularla, sesin tını özelliklerinin o sesi benzersiz kıldığından bahsedilir. İnsan kafatasının içindeki boşlukların her insanda benzerlik gösterse de birbirinden farklı olduğu ifade edilir. Ayrıca bu boşluklarda yankılanan sesin ağız, dil ve diş yapısıyla benzersiz bir hâl aldığı, yakınlarımızın seslerini konuştuklarında onları görmesek bile bu şekilde ayırt edebileceğimiz vurgulanır. Öğrencilerden etkin bir şekilde dinlemeleri beklenir (SDB2.1). Çalgıların da kendine özgü tınıları olduğu ve bu tınıların aynı insan sesi gibi, yapısal özelliklerinden kaynaklı olarak birbirinden ayrıldığı ifade edilir. Bir önceki temada dokunsal ve görsel olarak öğrendikleri çalgıların sesleri dinletilir. Yapı bakımından farklılıklarına dikkat çekilir ve öğrencilerden dikkatli dinlediklerinde bu sesleri ayırt edebilecekleri söylenir. Bu süreç, öğrencilere bu konuda güven duymaları için bir fırsat sunar (E1.5). Ardından çalgıların yapısal özelliklerine bağlı olarak nasıl ses çıkardıklarına dair görsel ve işitsel kaynaklar etkileşimli tahta aracılığıyla sunulur. Son olarak öğrencilere sunulan çalgıların yalnızca sesleri dinletilir ve tahminde bulunmaları istenir. “Bu süreçte eşleştirme kartları kullanılabilir ve gözlem formu ile değerlendirilebilir.“ olmalıdır.

Melodika, flüt gibi çalgılar öğrencilere verilerek bu çalgılardan değişik sesler çıkarmaları istenebilir. Bir gitarın tellerini veya bir tefin üzerindeki deri kısmı göstererek sesin bu yapılar aracılığı ile nasıl titreşim ürettiğini açıklayabilir. Öğrenciler, sesin oluşumuna dair farkındalık kazanmaya yönelik küçük çalışmalar yapabilirler. Örneğin evdeki lastik, karton vb. geri dönüşüm malzemeleri ile basit müzik aletleri yapmaları ve bunlarla ses üretmeleri istenebilir.

Öğrencilere sesin oluşumuyla ilgili resimli ve renkli görseller gösterilebilir. Öğrencilere sesin titreşimlerden kaynaklandığını anlatan basit bir hikâye ya da kısa bir çizgi film izletilebilir. Bu hikâye veya filmde sesin nasıl oluştuğu, nesnelerin titreşerek ses çıkardığı örneklerle anlatılabilir. “Hangi çalgıdan geliyor?“ gibi basit dinleme oyunlarıyla çalgıların sesleri ayırt edilebilir. Çalgıların seslerini dinlerken öğrencilerin dinlediği çalgıları el işareti ile göstermesi istenebilir. Öğrencilerin seslerin nasıl oluştuğunu anlatan basit deneyler yapması sağlanabilir. Örneğin basit bir ses kaynağı olan, bir telin titremesini izleyerek öğrenciler, sesin titreşimle oluştuğunu keşfedebilir.