2. TEMA: ÇALGI SESLERİNİ AYIRT EDİYORUM

KB1. Temel Beceriler

E1.1. Merak, E1.5. Kendine Güvenme (Öz Güven), E3.2. Odaklanma, E3.4. Gerçeği Arama, E3.9. Şüphe Duyma

SDB2.1. İletişim

D14. Saygı

OB2. Dijital Okuryazarlık, OB4. Görsel Okuryazarlık, OB9. Sanat Okuryazarlığı

PYN.1.2.1. Çalgıların seslerini ayırt edebilme

Çalgılara Özgü Tınıları Ayırt Etme

çalgı, ses, tını, titreşim

Öğrenme çıktıları; kontrol listesi, gözlem formu, eşleştirme soruları ve açık uçlu sorular kullanılarak değerlendirilebilir. Öğrencilere sesin oluşumu, çalgıların tınıları ve ses ayırt etme becerilerini geliştirmeye yönelik performans görevi verilebilir. Bu görevlerin değerlendirilmesi için dereceli puanlama anahtarı kullanılabilir. Öğrencilerin sesleri doğru ayırt etme, çalgıların yapısal özelliklerini keşfetme ve çevrelerindeki sesleri fark etme becerileri; gözlem formu veya bütüncül dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir.

Öğrencilerin çalgıların şekillerini bildiği ve bu şekiller ile isimleri ilişkilendirebildiği kabul edilmektedir.

Öğrencilerin mevcut işitsel farkındalık düzeylerinin ve çalgı tınılarına yönelik hazır bulunuşluklarının belirlenmesine yönelik etkinliklere yer verilebilir. Öğrencilere farklı çalgı türlerine (yaylı, nefesli, vurmalı, tuşlu vb.) ait kısa ses örnekleri dinletilerek bu seslerin hangi çalgıya ait olduğunu tahmin etmeleri istenebilir. Öğrencilerin sesleri doğru eşleştirip eşleştiremedikleri gözlemlenerek hangi tınılara daha aşina oldukları değerlendirilebilir.

Öğrencilere “Bir miyavlama ya da havlama duyduğunuzda hayvanları görmeseniz bile duyduğunuz sesin hangi hayvandan geldiğini anlayabilir misiniz?” sorusu sorulur. Alınan dönütler doğrultusunda nasıl hayvanların seslerini tanıyabiliyorsak çalgıların yapısal özelliklerine göre tınılarının farklı olduğu ve onları bu sayede ayırt edebildiğimiz ifade edilir. Bu ses özelliklerine göre kullanım alanlarının ve yapılarının değişiklik gösterdiği hazırlanan görseller üzerinden aktarılabilir. Müzisyenlerin diğer insanlara göre işitme sağlığına daha çok dikkat etmesi gerektiği ve kulak sağlığına ilişkin kontrollerin zamanında yapılması gerektiği kulak içi ve ses teli yapısını konu alan bir belgesel izletilerek aktarılabilir

PYN.1.2.1

Öğretmen; sınıfa diyapazon, tef, ksilofon, melodika ve flüt getirerek öğrencilerin dikkatini çeker ve odaklanmalarını ister (E3.2). Daha sonra öğrencilere sesin nasıl oluştuğuna dair açık uçlu sorular sorulur (E3.9). Öğrencilerden kendi aralarında tartışmaları ve tartışırken öğrencilerin birbirlerine karşı saygılı olmaları beklenir (SDB2.1, D14). Öğrencilerden yönlendirici sorularla beyin fırtınası yapmaları istenir ve bu süreç sonunda doğadaki tüm seslerin kaynağında titreşim olduğu sonucuna varılması beklenir (KB2.10). Kaynağında yalnızca titreşim olan her hareketin ses oluşturduğuna dikkat çekilir. Ayrıca sesin oluşumuyla ilgili kısa bir belgesel film etkileşimli tahta aracılığıyla izletilir (OB2, OB4). Oksijen olmadan titreşimin tek başına ses oluşturamayacağı ve bu nedenle uzayda sesin olmadığı vurgulanır. Öğrencilerden bu konuyu anlatan aileleriyle birlikte izleyebilecekleri diğer kaynaklara ulaşmaları ve anladıklarını sınıfta paylaşmaları istenir (E3.4, SDB2.1). Bu süreç, gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Öğretmen, sınıfa susarak girer ve yalnızca jest ve mimikleriyle bir şeyler ifade etmeye çalışır. Bunu yaparken oturma, kalkma gibi belli komutları da ekler ve öğrencilerde merak uyandırır (E1.1). Ardından insan sesinin iletişimdeki önemi ve rolü, günlük yaşam deneyimleri üzerinden aktarılır. Öğrencilere “İnsanların sesini diğerlerinden farklı kılan nedir? Bir sesin kedi sesi olduğunu olduğunu nasıl anlarsınız?“ gibi sorular sorulur. Bu sorularla sesin tını özelliklerinin o sesi benzersiz kıldığından bahsedilir. İnsan kafatasının içindeki boşlukların her insanda benzerlik gösterse de birbirinden farklı olduğu ifade edilir. Ayrıca bu boşluklarda yankılanan sesin ağız, dil ve diş yapısıyla benzersiz bir hâl aldığı, tanıdığımız insanların seslerini onları görmesek bile bu şekilde ayırt edebileceğimiz vurgulanır. Öğrencilerden etkin bir şekilde dinlemeleri beklenir (SDB2.1). Çalgıların da kendine özgü tınıları olduğu ve bu tınıların insan sesi gibi yapısal özelliklerinden dolayı birbirinden ayrıldığı ifade edilir. Bir önceki temada dokunsal ve görsel olarak öğrendikleri çalgıların sesleri dinletilir. Yapı bakımından farklılıklarına dikkat çekilir ve öğrencilere, dikkatli dinlediklerinde bu sesleri ayırt edebilecekleri söylenir. Bu süreç, öğrencilere bu konuda güven duymaları için bir fırsat sunar (E1.5). Ardından çalgıların yapısal özelliklerine bağlı olarak nasıl ses çıkardıklarına dair görsel ve işitsel kaynaklar etkileşimli tahta aracılığıyla sunulur. Performans görevi olarak öğrencilere çalgıların yalnızca sesleri dinletilir ve öğrencilerin tahminde bulunmaları istenir. Bu süreçte eşleştirme kartları kullanılabilir ve süreç gözlem formu ile değerlendirilebilir.

Melodika, flüt gibi çalgılar öğrencilere verilerek öğrencilerin çalgılardan değişik sesler çıkarmaları beklenebilir. Öğrenci bir gitarın tellerini veya bir tefin üzerindeki deri kısmı göstererek sesin bu yapılar aracılığı ile nasıl titreşim ürettiğini açıklayabilir. Öğrenciler, sesin oluşumuna dair farkındalık kazanmaya yönelik küçük çalışmalar yapabilirler. Öğrencilerden evdeki lastik, karton vb. geri dönüşüm malzemeleri ile basit müzik aletleri yapmaları ve bunlarla ses üretmeleri istenebilir.

Öğrencilere sesin oluşumuyla ilgili resimli ve renkli görseller gösterilir. Öğrencilere sesin titreşimlerden kaynaklandığını anlatan basit bir hikâye anlatılır ya da kısa bir çizgi film izletilebilir. Bu hikâye veya filmde sesin nasıl oluştuğu, nesnelerin titreşerek ses çıkardığı örneklerle anlatılabilir. “Hangi çalgıdan geliyor?“ gibi basit dinleme oyunlarıyla çalgıların sesleri ayırt edilir. Çalgıların seslerini dinlerken öğrencilerin el işaretleri veya ritmik hareketler yaparak geri bildirimde bulunmaları sağlanabilir. Öğrencilerin seslerin nasıl oluştuğunu anlatan basit deneyler yapması sağlanır. Örneğin basit bir ses kaynağı olan bir telin titremesini izleyerek öğrenciler, sesin titreşimle oluştuğunu keşfedebilir.