2. TEMA: ÇALGI SESLERİNİ AYIRT EDİYORUM

KB1. Temel Beceriler

E1.1. Merak, E1.5. Kendine Güvenme (Öz Güven), E3.2. Odaklanma, E3.4. Gerçeği Arama, E3.9. Şüphe Duyma

SDB2.1. İletişim

D14. Saygı

OB4. Görsel Okuryazarlık

KMN.1.2.1. Çalgıların seslerini ayırt edebilme

Çalgılara Özgü Tınıları Ayırt Etme

 Sesin Oluşumunu Anlama

çalgı, ses, tını, titreşim

Öğrenme çıktıları; kontrol listesi, eşleştirme ve doğru yanlış soruları kullanılarak değerlendirilebilir. Öğrencilere sesin oluşumunu anlama ve çalgılara özgü tınıları ve seslerileri ayırt etme becerilerini geliştirmeye yönelik performans görevi verilebilir. Bu görevlerin değerlendirilmesi için analitik dereceli puanlama anahtarı ve gözlem formu kullanılabilir.

Çalgıların şekillerini bildiği ve bu şekilleri isimleri ile ilişkilendirebildiği kabul edilir.

Öğrencilerin sesin oluşumu, çalgıların yapısı ve ses kaynaklarına ilişkin mevcut bilgilerinin ortaya çıkarılması amacıyla derse farklı türlerde (tef, flüt, ksilofon, diyapazon vb.) çalgılar getirilerek öğrencilerin dikkati çekilir. Öğrencilere sesin nasıl oluştuğuna ve çalgıların neye göre farklı ses çıkardığına dair açık uçlu sorular sorularak düşünmeleri sağlanır. Ayrıca çalgıların tını özelliklerini ayırt etme becerileri gözlemlenebilir. Öğrencilerden sesin kaynağında titreşim olduğunu fark etmeleri, farklı çalgıların yapısını gözlemleyerek sınıflandırabilmeleri ve iletişimde sesin rolünü kavramaları beklenebilir.

Öğrencilere “Bir kedi miyavladığında ya da bir köpek havladığında onları görmesek bile o sesin bir kediden ya da köpekten geldiğini anlayabilir miyiz?“ sorusu sorulur. Alınan dönütler doğrultusunda hayvanların seslerinin ayırt edilmesi gibi çalgıların da yapısal özelliklerine göre tınılarının farklı olması sayesinde ayırt edilebildiği ifade edilir. Bu ses özelliklerine göre kullanım alanları ve yapılarının değişiklik gösterdiği hazırlanan görseller üzerinden aktarılabilir. Öğrencilere herhangi bir uzay filminden sahneler izletilir ve uzayda ses olup olmadığına ilişkin açık uçlu sorular sorulur. Doğada algılanan tüm seslerin oluşabilmesi için gerekli koşullar olması gerektiği, her yerde ses olsa dahi bunların ancak belli koşullar dâhilinde duyulabileceği konusunda kısa bir bilgilendirme yapılır. Daha sonra gemilerde ve uçaklarda kullanılan sonar sistemler, ultrason, röntgen, manyetik rezonans görüntüleme cihazları gibi günlük hayatta karşılaşılan örneklerin de ses dalgaları aracılığı ile ortaya çıktığı; duyulabilen kadar duyulamayan bir ses dünyasının da varlığı görsel ve işitsel materyaller kullanılarak aktarılır. Örneğin hayvanların işitme aralıklarını anlatmak için o frekans düzeyinde sesler dinletip duyduklarında onaylamaları istenebilir.

KMN.1.2.1

Öğretmen sınıfa diyapazon, tef, ksilofon, melodika ve flüt getirerek öğrencilerin dikkatini çeker ve odaklanmalarını ister (E3.2). Daha sonra öğrencilere sesin nasıl oluştuğuna dair açık uçlu sorular sorulur (E3.9). Öğrencilerin kendi aralarında tartışmaları ve bu sırada saygılı olmaları beklenir; bu süreçte söz hakkı vermek, söz kesmemek, etkin dinlemek gibi etkili iletişim becerilerini kullanmaları istenir (SDB2.1, D14.1). Öğrencilerin yönlendirici sorularla beyin fırtınası yapmaları sağlanır. Öğrencilerin bu süreçte doğadaki tüm seslerin kaynağında titreşim olduğu sonucuna varmaları beklenir (KB2.10). Kaynağında yalnızca titreşim olan her hareketin ses oluşturduğuna dikkat çekilir. Ayrıca sesin oluşumuyla ilgili kısa bir belgesel film etkileşimli tahta aracılığıyla izletilir (OB4). Hava olmadan titreşimin tek başına ses oluşturamayacağı ve bu nedenle uzayda sesin olmadığı vurgulanır. Öğrencilerden bu konuyu anlatan diğer kaynaklara ailelerinin yardımıyla ulaşmaları; ulaştıkları kaynaklardan bir film, belgesel ya da video izlemeleri ve izlediklerinden anladıklarını sınıfta paylaşmaları istenir (E3.4, SDB2.1). Bu süreç, gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Öğretmen, sınıfa susarak girer ve yalnızca jest ve mimikleriyle bir şeyler ifade etmeye çalışır. Bunu yaparken oturma, kalkma gibi belli komutları da ekler ve öğrencilerde merak uyandırır (E1.1). Ardından insan sesinin iletişimdeki önemi ve rolü, günlük yaşam deneyimleri üzerinden aktarılır. Öğrencilerden insan sesi oluşurken hangi süreçlerden geçtiğini düşünmeleri beklenir. “Konuşmayı sağlayan organlarımız sizce nelerdir?“ sorusuyla öğrencilerin insan sesinin bir oluşum sürecinden geçtiğini fark etmeleri sağlanır. Bu süreç, kontrol listesi veya gözlem formu ile değerlendirilebilir. Öğrencilere “İnsanların sesini diğerlerinden farklı kılan nedir?“, “Bir kedi sesinin kedi sesi olduğunu nasıl anlarsınız?“ gibi sorular sorulur. Bu sorularla sesin tını özelliklerinin o sesi benzersiz kıldığından bahsedilir. Öğrencilerden etkin bir şekilde dinlemeleri beklenir (SDB2.1). Çalgıların da kendine özgü tınıları olduğu ve bu tınıların aynı insan sesi gibi yapısal özelliklerinden dolayı birbirinden ayrıldığı ifade edilir. Öğrencilere bir önceki temada dokunsal ve görsel olarak öğrendikleri çalgıların sesleri dinletilir. Yapı bakımından farklılıklarına dikkat çekilir ve öğrencilere dikkatli dinlediklerinde bu sesleri ayırt edebilecekleri söylenir. Bu süreç, öğrencilere bu konuda güven duymaları için bir fırsat sunar (E1.5). Ardından çalgıların yapısal özelliklerine bağlı olarak nasıl ses çıkardıklarına dair görsel ve işitsel kaynaklar etkileşimli tahta aracılığıyla sunulur. Öğrencilere sesin oluşumu, çalgıların tınıları ve ses ayırt etme becerilerini geliştirmeye yönelik performans görevi verilebilir. Bu görevlerin değerlendirilmesi için analitik dereceli puanlama anahtarı ve gözlem formu kullanılabilir.

Melodika veya flüt gibi çalgılar öğrencilere verilerek bu çalgılardan değişik sesler çıkarmaları istenebilir. Bir gitarın telleri veya bir tefin üzerindeki deri kısım gösterilerek sesin bu yapılar aracılığı ile nasıl titreşim ürettiği açıklanabilir. Öğrenciler sesin oluşumuna dair farkındalık kazanmaya yönelik küçük çalışmalar yapabilir. Öğrencilerden evdeki lastik, karton vb. geri dönüşüm malzemeleri ile basit müzik aletleri yapmaları ve bunlarla ses üretmeleri istenebilir.

Öğrencilere sesin oluşumuyla ilgili resimli ve renkli görseller gösterilebilir. Sesin titreşimlerden kaynaklandığını anlatan basit bir hikâye ya da kısa bir çizgi film izletilebilir. Bu hikâye veya filmde sesin nasıl oluştuğu, nesnelerin titreşerek ses çıkardığı örneklerle anlatılabilir. “Bu ses hangi çalgıdan geliyor?“ gibi basit dinleme oyunlarıyla çalgıların sesleri ayırt edilebilir. Çalgıları dinlerken öğrencilerin dinlediği çalgıları el işareti ile göstermesi istenebilir. Öğrencilerin seslerin nasıl oluştuğunu anlatan basit deneyler yapması sağlanabilir. Örneğin öğrenciler basit bir ses kaynağı olan bir telin titremesini izleyerek sesin titreşimle oluştuğunu keşfedebilir.