2. TEMA: ÇALGI SESLERİNİ AYIRT EDİYORUM

KB1. Temel Beceriler

E1.1. Merak, E1.5. Kendine Güvenme (Öz Güven), E3.2. Odaklanma, E3.4. Gerçeği Arama, E3.9. Şüphe Duyma

SDB2.1. İletişim

D14. Saygı

OB4. Görsel Okuryazarlık

GTR.1.2.1. Çalgıların seslerini ayırt edebilme

Çalgılara Özgü Tınıları Ayırt Etme

 Sesin Oluşumunu Anlama

çalgı, ses, tını, titreşim

Öğrenme çıktıları; kontrol listesi, eşleştirme ve doğru-yanlış soruları kullanılarak değerlendirilebilir. Öğrencilere sesin oluşumu, çalgıların tınıları ve ses ayırt etme becerilerini geliştirmeye yönelik performans görevi verilebilir. Performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı ve gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir.

Çalgıların şekillerini bildiği ve bu şekiller ile isimleri ilişkilendirebildiği kabul edilir.

”Sesleri nasıl duyduğumuzu biliyor musunuz? Bir sesi duyduğunuzda o sesin nereden geldiğini nasıl anlarsınız? Hangi müzik aletlerini biliyorsunuz? Mutfakta yemek yaparken duyduğunuz seslerle dışarıda araba sesleri arasında nasıl farklar var? Sabah uyandığınızda duyduğunuz ilk ses nedir? İnsanlar nasıl konuşur? Konuştuğunuzda hangi organlarınız çalışır?” gibi sorular sorularak öğrencilerin önceki öğrenmeleri harekete geçirilebilir.

Beş duyumuzdan biri olan işitme yeteneğinin bizi hayata bağlayan ve hayatı algılamamızda önemli bir rol oynayan bir unsur olduğu; bu durumun çeşitli örneklerle ifade edildiği görülür. Alınan dönütler doğrultusunda hayvanların seslerini nasıl tanıyabiliyorsak çalgıların yapısal özelliklerine göre tınılarının farklı olduğu ve onları bu sayede ayırt edebildiğimiz ifade edilebilir. Bu ses özelliklerine göre kullanım alanlarının ve yapılarının değişiklik gösterdiği, hazırlanan görseller üzerinden aktarılabilir. Öğrencilere herhangi bir uzay filminden sahneler izletilerek uzayda ses olup olmadığına ilişkin açık uçlu sorular sorulabilir. Daha sonra doğada algıladığımız tüm seslerin oluşabilmesi için gerekli koşullar olabileceği, her an her yerde ses olsa dahi bizim bunları ancak belli koşullar dâhilinde duyabileceğimiz konusunda kısa bir bilgilendirme yapılabilir. Daha sonra gemilerde ve uçaklarda kullanılan sonar sistemler, ultrason, röntgen, manyetik rezonans görüntüleme cihazları gibi gündelik hayatta karşılaşılan örneklerin de ses dalgaları aracılığı ile ortaya çıktığı; duyabildiğimiz kadar duyamadığımız bir ses dünyasının da varlığı görsel ve işitsel materyaller kullanılarak aktarılabilir. Örneğin hayvanların işitme aralıklarını anlatmak için o frekans düzeyinde sesler dinletilip duyduklarında onaylamaları istenebilir. Beş duyumuzdan biri olan işitme yeteneğinin bizi hayata bağlayan ve hayatı algılamamızda önemli bir rol oynayan bir unsur olduğu ifade edilebilir.

Müzisyenlerin diğer insanlara göre duyma ve işitme sağlığına daha çok dikkat etmesi ve kulak sağlığına ilişkin kontrollerin zamanında yapılması gerektiği kulak içi ve ses teli yapısını konu alan bir belgesel izletilerek aktarılabilir.

GTR.1.2.1

Öğretmen; diyapozan tef, ksilofon, melodika, flüt gibi müzik aletleri getirir. Öğrencilere çalgıların sesi dinletilerek odaklanmaları istenir (E3.2). Daha sonra öğrencilere sesin nasıl oluştuğuna dair açık uçlu sorular sorulur (E3.9). Öğrencilerden kendi aralarında tartışmaları ve bu sırada saygılı olup başkasının onurunu zedeleyecek söz ve davranışlardan kaçınmaları beklenir (SDB2.1, D14.1). Öğrencilerden yönlendirici sorularla beyin fırtınası yapmaları istenir ve bu süreç sonunda doğadaki tüm seslerin kaynağında titreşim olduğu sonucuna varmaları beklenir (KB2.10). Kaynağında yalnızca titreşim olan her hareketin ses oluşturduğuna dikkat çekilir. Ayrıca sesin oluşumuyla ilgili kısa bir belgesel film akıllı tahta aracılığıyla izletilir (OB4). Öğrencilerden bu konuyu anlatan aileleriyle izleyebilecekleri diğer kaynaklara ulaşmaları ve anladıklarını sınıfta paylaşmaları istenir (E3.4, SDB2.1). Bu süreç, gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Öğretmen, sınıfa susarak girer ve yalnızca jest ve mimikleriyle bir şeyler ifade etmeye çalışır. Bunu yaparken oturma, kalkma gibi belli komutları da ekler ve öğrencilerde merak uyandırır (E1.1). Ardından insan sesinin iletişimdeki önemi ve rolü, günlük yaşam deneyimleri üzerinden aktarılır. Öğrencilerden insan sesinin oluşurken hangi süreçlerden geçtiğini düşünmeleri beklenir. ”Konuşmanızı oluşturan organlarınız sizce nelerdir?” gibi açık uçlu sorularla öğrencilerin insan sesinin bir oluşum sürecinden geçtiğini fark etmeleri sağlanır. Bu süreç, kontrol listesi veya gözlem formu ile değerlendirilebilir. Öğrencilere ”İnsanların sesini diğerlerinden farklı kılan nedir? Bir kedi sesinin kedi sesi olduğunu nasıl anlarsınız?” gibi sorular sorulur. Bu sorularla sesin tını özelliklerinin o sesi benzersiz kıldığından bahsedilir. İnsan kafatasının içindeki boşlukların her insanda benzerlik gösterse de birbirinden farklı olduğu ifade edilir. Ayrıca bu boşluklarda yankılanan sesin ağız, dil ve diş yapısıyla benzersiz bir hâl aldığı; yakınlarımızın seslerini konuştuklarında onları görmesek bile bu şekilde ayırt edebileceğimiz vurgulanır. Öğrencilerden etkin bir şekilde dinlemeleri beklenir (SDB2.1). Çalgıların da kendine özgü tınıları olduğu ve bu tınıların aynı insan sesi gibi yapısal özelliklerinden kaynaklı olarak birbirinden ayrıldığı ifade edilir. Bir önceki temada dokunsal ve görsel olarak öğrendikleri çalgıların sesleri dinletilir. Yapı bakımından farklılıklarına dikkat çekilir ve öğrencilere dikkatli dinlediklerinde bu sesleri ayırt edebilecekleri söylenir. Bu süreç, öğrencilere bu konuda güven duymaları için bir fırsat sunar (E1.5). Ardından çalgıların yapısal özelliklerine bağlı olarak nasıl ses çıkardıklarına dair görsel ve işitsel kaynaklar akıllı tahta aracılığıyla sunulur. Öğrenme çıktıları; kontrol listesi, eşleştirme ve doğru-yanlış soruları kullanılarak değerlendirilebilir. Öğrencilerin sesin oluşumu, çalgıların tınıları ve ses ayırt etme becerilerini geliştirmeye yönelik performans görevi verilebilir. Performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı ve gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir.

Öğrencilere melodika, flüt gibi çalgılar verilerek bu çalgılardan farklı sesler çıkarmaları istenebilir. Bir gitarın tellerini veya bir tefin üzerindeki deri kısmı göstererek sesin bu yapılar aracılığı ile nasıl titreşim ürettiğini açıklayabilir. Öğrenciler, sesin oluşumuna dair farkındalık kazanmaya yönelik küçük çalışmalar yapabilirler. Örneğin evdeki lastik, karton gibi geri dönüşüm malzemeleri ile basit müzik aletleri yapmaları ve bunlarla ses üretmeleri istenebilir.

Öğrencilere sesin oluşumuyla ilgili resimli ve renkli görseller gösterilebilir. Öğrencilere sesin titreşimlerden kaynaklandığını anlatan basit bir hikâye ya da kısa bir çizgi film izletilebilir. Bu hikâye veya filmde sesin nasıl oluştuğu, nesnelerin titreşerek ses çıkardığı örneklerle anlatılabilir. ”Hangi çalgıdan geliyor?” gibi basit dinleme oyunlarıyla çalgıların sesleri ayırt edilir. Çalgıların seslerini dinlerken öğrencilerin dinlediği çalgıları el işareti ile göstermesi istenebilir. Öğrencilerin seslerin nasıl oluştuğunu anlatan basit deneyler yapması sağlanabilir. Örneğin basit bir ses kaynağı olan bir telin titremesini izleyerek öğrenciler, sesin titreşimle oluştuğunu keşfedebilir.