4. TEMA: MAKAMSAL DİZİLER-3 (HİCAZ-NİKRİZ)

SAB9. Müziksel Dinleme, SAB11. Müziksel Çalma

E1.1. Merak, E1.3. Azim ve Kararlılık

SDB3.1. Uyum

D3. Çalışkanlık

OB1. Bilgi Okuryazarlığı

FLT.7.5.1. Hicaz makamının melodik motiflerini ayırt ederek dinleyebilme

 a) Hicaz makamının motiflerini tanır.

b) Hicaz makamının karar sesini ve müziksel bileşenlerini ayırt eder.

c) Hicaz makamının müziksel bileşenlerini açıklar.

FLT.7.5.2. Hicaz makamında eserler çalabilme

a) Hicaz makamındaki eserleri çözümler.

b) Hicaz makamında eserler çalabilmek için duruş ve tutuş pozisyonu alır.

c) Hicaz makamında eserler çalarken flüte özgü teknikleri kullanır. ç) Hicaz makamında eserler çalarken müziksel bileşenleri uygular.

FLT.7.5.3. Nikriz makamının melodik motiflerini ayırt ederek dinleyebilme

a) Nikriz makamının motiflerini tanır.

b) Nikriz makamının karar sesini ve müziksel bileşenlerini ayırt eder.

c) Nikriz makamının müziksel bileşenlerini açıklar.

FLT.7.5.4. Nikriz makamında eserler çalabilme

a) Nikriz makamındaki eserleri çözümler.

b) Nikriz makamında eserler çalabilmek için duruş ve tutuş pozisyonu alır.

c) Nikriz makamında eserler çalarken flüte özgü teknikleri kullanır.

ç) Nikriz makamında eserler çalarken müziksel bileşenleri uygular.

Hicaz ve Nikriz Makamlarının Genel Özellikleri

Karar Sesleri

dinamikler, duruş, hicaz makamı, karar sesi, melodik motif, nefes kontrolü, nikriz makamı, ritmik geçişler, teknik beceri, tonlama, tutuş

Öğrenme çıktıları; bireysel performans değerlendirmeleri, kontrol listeleri, gözlem formları ve öz değerlendirme formları ile ölçülebilir. Öğrencilerin hicaz ve nikriz makamlarının melodik motiflerini, karar seslerini ve müzikal ifadelerini doğru kullanma becerileri, doğru- yanlış, eşleştirme ve açık uçlu sorular ile değerlendirilebilir. Performans görevi olarak öğrencilerden hicaz veya nikriz makamında bir eser ya da etüt çalmaları istenebilir. Performans sırasında ritmik doğruluk, nefes kontrolü, parmak pozisyonları, karar seslerinin vurgulanması, müzikal ifade, tonlama gibi kriterler dikkate alınır. Performans görevi; analitik dereceli puanlama anahtarı, gözlem formu ve öz değerlendirme formu ile ölçülebilir.

Öğrencilerin Türk müziği makamları hakkında genel bir fikri olduğu ve rast, nihavent, buselik ve kürdi makamlarında eserler çalabildiği, temel müzik teorisi bilgisine (diyez, bemol, notaların yazım şekilleri) sahip olduğu, 3/8, 6/8, 9/8 ve 12/8 bileşik ölçülerde eserler çalabildiği, flütün temel yapısının ve çalma tekniklerinin önceki öğrenme çıktılarında öğrenildiği, temel nota bilgisine sahip olunduğu müziksel bileşenler (ton, ritim, dinamik vb.) konusunda temel düzeyde farkındalık kazanıldığı kabul edilir.

Öğrencilere hicaz ve nikriz makamları ile ilgili daha önceki bilgileri hatırlatıcı sorular yöneltilebilir: “Hicaz makamındaki karar seslerini hatırlıyor musunuz? Nikriz makamında öne çıkan melodik motifler nelerdir?“ Öğrencilerin önceki derslerde öğrendikleri temel duruş, tutuş ve nefes kontrolü bilgilerini gözden geçirmeleri için kısa bir pratik yapılabilir. “Flütü doğru şekilde tutmayı ve paralel pozisyonda çalmayı hatırlıyor musunuz? Nefesinizi nasıl yönlendirdiğinizin ses üzerindeki etkisini bir kez daha düşünün.“ Grup içi kısa bir tartışma düzenlenebilir. Öğrencilerden makamların karakteristik özellikleri ile ilgili deneyimlerini paylaşmaları istenebilir.

Öğrencilerden daha önce çalıştıkları makamları hatırlamaları istenebilir. Makamların duygu dünyasıyla ilişkisi hakkında tartışma yapılabilir. “Bir film müziğinde ya da halk ezgisinde hicaz veya nikriz makamını duyduğunuzda hissettikleriniz nelerdi? Bu duyguların müzikte nasıl ifade edildiğini düşünüyorsunuz?“ Öğrencilere makamların teknik gereklilikleri ile flüt çalma becerisi arasında bağlantı kurulabilir.

FLT.7.5.1

Ders, hicaz makamına ait bir eserin dinlenmesiyle başlar. Öğretmen “Bugün hicaz makamını keşfedeceğiz. Bu makamın melodik motiflerini tanıyıp karar seslerini belirleyeceğiz. Dinlerken eserin hangi duyguları yansıttığını düşünün.“ diyerek öğrencilerin dikkatini toplar. Dinleme sırasında öğrencilerin melodik motifleri tanımlamaları ve karar seslerini belirlemeleri için rehberlik edilir. Bu süreçte öğrenciler, bilgi ihtiyacını fark ederek dinleme sürecine etkin olarak katılır (OB1). Dinletinin ardından öğretmen hicaz makamının ayırt edici motiflerini açıklar. Öğrencilerden bu motifleri anlamalarına yardımcı olmak amacıyla eserin farklı bölümlerini analiz etmeleri istenir. Bu aşama, öğrencilerin bilgi türlerini (sanatsal ve teorik) fark etmelerine olanak tanır ve bilgi toplamak için doğru araçları belirlemelerini teşvik eder (OB1). Bir sonraki aşamada hicaz makamının melodik yapısı ve karar sesleri üzerinde durulur. Öğrenciler, karar seslerinin eserin melodik akışını nasıl etkilediğini inceler. Öğretmen şu sorularla rehberlik eder: “Bu eser hangi sesle tamamlanıyor? Karar sesleri eserin sonlanmışlık hissini nasıl pekiştiriyor? Diğer makamlardaki karar sesleriyle kıyasladığınızda hangi farklılıkları görüyorsunuz?“ Bu sorular, öğrencilerin makamın karar seslerini ayırt etmesini ve elde ettikleri bilgileri doğrulamasını sağlar. Bu süreçte farklı kaynaklar kullanılarak bilgiler kontrol edilir ve analiz derinleştirilir. Öğretmen hicaz makamına ait bir eserden kısa melodik motifler seçerek bunları öğrencilere sunar. Öğrenciler, bu motifleri kullanarak farklı şekillerde devam ettirme veya kendi melodilerini yaratma görevini üstlenir. Bu etkinlikte öğrenciler, motiflerin temel yapı taşlarını öğrenirken yeni ve belirsiz bir durum olan “motif geliştirme“ süreciyle karşılaşır (SDB3.1). Kendi yaratıcı çalışmalarını teorik bilgiyle ilişkilendirerek hem sanatsal hem de teorik bilgi türlerini birleştirme fırsatı bulurlar. Grup içinde yapılan karşılaştırmalar ise bilgi toplamak için doğru araçları belirlemelerini destekler. Son olarak öğrencilerden hicaz makamına ait melodik motifler ve karar sesleri hakkında kendi ifadeleriyle bir açıklama yapmaları istenir. Öğrenciler bu açıklamaları düzenli bir şekilde kaydederek bilgiyi sistematik hâle getirir. Bu aşamada öğretmen öğrencilerin azimle çalışarak ve meraklarını yönlendirerek süreci tamamlamalarına destek olur (KB2.6, E1.1, E1.3). Öğretmen öğrencilerin motivasyonunu artırmak için rehberlik eder. Performans gözlemleri, kısa cevaplı sorular ve öz değerlendirme formlarıyla öğrenme süreçleri değerlendirilir.

FLT.7.2.1

Öğrencilerin hicaz makamında yazılmış eserleri öğrenmeleri, çözümlemeleri, bona ve solfej yapmaları için özel çalışmalar gerçekleştirilir. Bu süreçte öğrenciler, hicaz makamının dizi yapısını, seyir özelliklerini ve karakteristik ifadelerini öğrenir. Hicaz makamının dizisi şu şekildedir: dügâh (la), dik kürdi (si bemol), nim hicaz (do diyez), neva (re), hüseyni (mi), eviç (fa diyez), gerdaniye (sol), muhayyer (la). Bu yapı analiz edilerek makamın temel özellikleri öğrencilere aktarılır. Çalışmaya hicaz makamında yazılmış bir eserin bonası ile başlanır. Bona sırasında makamın karakteristik alterasyonlarına (mi bemol ve fa diyez) dikkat edilir ve notalar doğru şekilde ifade edilir. Sonrasında solfej çalışması yapılır. Solfej sırasında öğrenciler hicaz makamına özgü melodik seyirleri seslendirmeye odaklanır. Bu süreçte makamın güçlü perdesi olan neva (re) ve durak perdesi olan dügâh (la) vurgulanır. Özellikle hicaz makamına özgü iniş-çıkışlar ve melodik kıvraklıklar analiz edilir. Örneğin dik kürdi (si bemol) ile nim hicaz (do diyez) arasındaki geçişler üzerinde durularak bu hareketlerin duygusal etkisi vurgulanır. Dersin bu aşamasında hicaz makamına ait bir eseri çalabilmek için teknik hazırlık yapılır. Öğretmen “Flütle hicaz makamını çalarken bu makamın kendine özgü güçlü ve duygusal yapısını hissetmeye odaklanacağız. Öncelikle doğru duruş ve tutuş pozisyonlarını kontrol ederek başlayalım.“ diyerek öğrencileri yönlendirir. Bu aşamada öğretmen öğrencilerin bilgiye ihtiyaç duydukları noktaları fark etmelerini sağlayacak sorular yöneltir. Bu çalışma, öğrencilerin temel duruş ve tutuş pozisyonlarına odaklanmalarını sağlar (OB1). Teknik hazırlığın ardından flüt çalışmasına geçilir. Öğretmen hicaz makamına özgü teknik gereklilikleri açıklayarak öğrencilerin geçişlere ve nefes kontrolüne dikkat etmelerini sağlar. Öğrenciler, teknik çalışmaları sırasında makamın gerekliliklerini öğrenirken azim ve kararlılıkla çalışmalarını sürdürür. Öğrencilere gayret göstermenin yalnızca teknik bir beceri kazanmak değil aynı zamanda sabır ve öz güven geliştirmek anlamına geldiği vurgulanır. Örneğin makamın zor bir geçişinde başarısız olan bir öğrencinin tekrarlarla bu geçişi kusursuz bir şekilde çaldığını görmesi, gayret göstermenin somut bir sonucunu deneyimlemesine olanak tanır. Bu süreç, öğrencilerin makamın teknik gerekliliklerini öğrenip uygulamaya başlamalarına, aynı zamanda karşılaştıkları her engelin onları daha ileriye taşıyan bir basamak olduğunu fark etmelerine katkıda bulunur (E1.3, D3.1). Eseri çalma sırasında melodik akışın dengesi, tonlama ve karar seslerinin doğru vurgulanması üzerinde çalışılır. Çalışmalar sırasında öğrenciler, eserin melodik motiflerini ve karar seslerini çalmaya özen gösterir. Ayrıca müziksel bileşenleri etkili bir şekilde uygular. Öğrenciler, performanslarını değerlendirip geliştirmek için kendi çalma süreçlerini analiz eder. Öğretmen öğrencilerin süreç boyunca gösterdiği çaba ve azmi takdir eder. Performans gözlemleri; grup çalışmaları, çalışma kâğıtları ve öz değerlendirme formlarıyla öğrencilerin öğrenme süreci değerlendirilir. Performans görevi olarak öğrencilerden hicaz makamında bir eser ya da etüt çalmaları istenebilir. Performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir.

FLT.7.5.3

Ders, nikriz makamına ait bir eserin dinlenmesiyle başlar. Öğretmen “Bugün nikriz makamını inceleyeceğiz. Bu makamın kendine özgü motiflerini ve karar seslerini dikkatle dinleyerek anlamaya çalışacağız. Ayrıca bu makamın bize hangi duyguları yansıttığını düşünelim.“ diyerek öğrencileri yönlendirir. Dinleme sırasında öğrencilerden makamın melodik motiflerini tanımaları ve karar seslerini belirlemeleri istenir. Öğretmen “Bu eserde tekrar eden hangi motifler var? Karar sesleri, melodinin duygusal yapısını nasıl etkiliyor?“ gibi sorularla öğrencilerin odaklanmalarını sağlar. Bu etkinlik, öğrencilerin bilgi ihtiyacını fark ederek öğrenme sürecine etkin bir şekilde katılmalarını destekler (OB1). Dinleme etkinliğinin ardından öğretmen nikriz makamının belirgin özelliklerini açıklar. Öğrencilerden eserin farklı bölümlerini analiz ederek bu makamın karakteristik yapısını anlamaları istenir. Bu süreçte öğrenciler, bilgi türlerini (sanatsal ve teorik) fark etmeye yönlendirilir ve doğru bilgiye ulaşmanın yollarını araştırır (OB1). Bir sonraki aşamada nikriz makamına ait karar sesleri ve müziksel bileşenler incelenir. Öğrenciler, karar seslerinin melodik yapı üzerindeki etkisini değerlendirir ve bu özelliklerin diğer makamlardaki benzer örneklerle nasıl farklılaştığını tartışır. Öğrenciler, bilgiyi analiz eder ve farklı kaynaklardan doğrulama yaparak makamın özelliklerini daha derinlemesine anlar. Öğrenciler, nikriz makamına ait bir eserden alınan kısa bir bölümün karar seslerini inceleyerek bu seslerin melodik yapıdaki yerini ve etkisini görselleştirir. Bunun için öğrencilerden karar seslerinin nota üzerinde işaretlenmesi ve diğer melodik unsurlarla ilişkilerinin bir diyagramla gösterilmesi, aynı eserin farklı makamlarda yorumlanmış versiyonlarını dinleyerek karar seslerinin tamamlanmışlık hissine etkisini tartışmaları istenir. Bu etkinlik, öğrencilerin karar seslerini hem görsel hem işitsel açıdan analiz etmelerini sağlar. Ayrıca farklı kaynaklardan doğrulama yaparak bilgiyi derinlemesine anlama ve yeni durumlardaki değişimleri yorumlama becerilerini geliştirir (SDB3.1). Son aşamada öğrencilerden nikriz makamına ait melodik motifleri ve karar seslerini açıklamaları istenir. Bu açıklamalar, öğrencilerin elde ettikleri bilgileri kaydetmelerini ve öğrenim sürecini düzenli bir şekilde tamamlamalarını sağlar. Öğretmen öğrencilerin azimle çalışarak makamın detaylarını anlamalarına ve bu süreçte motivasyonlarını yüksek tutmalarına rehberlik eder (KB2.6, E1.1, E1.3, D3.1). Bu süreçte öğrenciler, nikriz makamına ait melodik motifleri tanır ve karar seslerini ayırt eder. Öğrencilerin öğrenme düzeyi; performans gözlemleri, dinleme sırasında verilen cevaplar, grup tartışmaları ve öz değerlendirme formuyla ölçülür. Öğretmen öğrencilerin sürece dair farkındalıklarını ve öğrenme çıktılarındaki gelişimlerini değerlendirmek için bu yöntemlerden yararlanır.

FLT.7.5.4

Öğrencilerin nikriz makamında yazılmış eserleri öğrenmeleri, çözümlemeleri, bona ve solfej yapmaları için özel çalışmalar gerçekleştirilir. Bu süreçte öğrenciler, nikriz makamının dizi yapısını, karakteristik özelliklerini ve seyir kurallarını öğrenir. Nikriz makamının dizisi şu şekildedir: rast (sol), dügâh (la), dik kürdi (si bemol), nim hicaz (do diyez), neva (re), hüseyni (mi), eviç veya acem (fa diyez veya fa), gerdaniye (sol), muhayyer (la). Bu yapı, öğrencilerle birlikte analiz edilerek makamın özellikleri detaylı bir şekilde ele alınır. Çalışmaya nikriz makamında yazılmış bir eserin bonası ile başlanır. Bona sırasında makamın karakteristik alterasyonlarına (si bemol, do diyez ve fa diyez) dikkat edilir. Bona, öğrenciler tarafından ritmik doğrulukla seslendirilir ve bu aşamada makamın melodik yapısı çalışılır. Sonrasında solfej çalışması yapılır. Solfej sırasında nikriz makamına özgü seyirler ve melodik geçişler seslendirilir. Makamın güçlü perdeleri olan neva (re) üzerinde durulur. Nikriz makamına ait iniş-çıkışlar, süslemeler ve karakteristik melodik hareketler detaylı bir şekilde analiz edilir. Dersin bu aşamasında nikriz makamına ait bir eseri çalabilmek için teknik hazırlık yapılır. Öğretmen “Flütle nikriz makamını çalarken bu makamın zarif ve renkli melodik yapısını hissetmeye çalışacağız. Öncelikle duruş ve tutuş pozisyonlarınızı kontrol ederek başlayalım.“ diyerek öğrencilerin odaklanmasını sağlar. Flütün paralel tutulması, dirseklerin rahat bir pozisyonda olması ve parmakların deliklere doğru yerleştirilmesi gerektiği vurgulanır. Bu çalışma, öğrencilerin doğru duruş ve tutuş pozisyonunu öğrenmelerine ve bu bilgiyi etkili bir şekilde uygulamalarına yardımcı olur (OB1). Teknik hazırlık sonrasında flütle çalışma aşamasına geçilir. Öğretmen nikriz makamının teknik özelliklerini açıklayarak makamın geçişlerindeki yumuşaklığı ve nefes kontrolünü vurgular. Bu aşamada öğrenciler, makamın teknik gerekliliklerini öğrenirken düzenli ve disiplinli bir çalışma yaklaşımı benimser. Öğretmen öğrencilerin motivasyonlarını artırmak için rehberlik eder. Bu süreçte öğrenciler, azim ve kararlılıkla teknik becerilerini geliştirir ve çalmaya yönelik öz güven kazanır (E1.3, D3.1). Eseri çalma sırasında nikriz makamına özgü melodik yapı, tonlama ve karar seslerinin vurgulanmasına odaklanılır. Bu süreçte öğrenciler, melodik geçişlere dinamik ve duygusal ifadeler eklerken müziksel bileşenleri etkili bir şekilde uygular. Ayrıca kendi performanslarını değerlendirerek geliştirmek için geri bildirim alır ve öz değerlendirme yapar. Dersin sonunda, öğrencilerden öğrendiklerini analiz etmeleri ve süreçle ilgili düşüncelerini paylaşmaları istenir. Bu değerlendirme, öğrencilerin güçlü ve zayıf yönlerini fark etmelerine ve geliştirmelerine olanak tanır. Öğretmen süreç boyunca gösterdikleri çaba ve kararlılıktan dolayı öğrencileri motive eder. Öğrencilerin öğrenme düzeyi; bireysel performans gözlemleri, grup içi tartışmalar, çalışma kâğıtları ve öz değerlendirme formuyla ölçülerek süreç boyunca desteklenir. Performans gözlemleri, grup çalışmaları, çalışma kâğıtları ve öz değerlendirme formuyla öğrencilerin öğrenme süreci değerlendirilir. Performans görevi olarak öğrencilerden nikriz makamında bir eser ya da etüt çalmaları istenebilir. Performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir.

Öğrencilerden farklı eserleri analiz ederek makamların melodik yapılarını karşılaştırmaları istenebilir. Öğrenciler, hicaz ve nikriz makamında öğrendikleri motifleri kullanarak kısa doğaçlama pasajlar çalabilirler. Grup içinde farklı melodik motifleri birleştirerek bir eser oluşturma etkinliği yapılabilir. Daha ileri seviyede ritmik yapıların kullanıldığı etüt çalışmaları uygulanabilir. Farklı sanatçılar tarafından icra edilen eserler dinletilebilir ve yorum farklılıkları tartışılabilir. Makamların tarihsel gelişimi ve kültürel bağlamları hakkında bilgi verilebilir, öğrencilerden kısa sunumlar hazırlamaları istenebilir. Öğrencilerden öğrendikleri makamları kullanarak küçük melodik kompozisyonlar yapmaları beklenebilir.

Hicaz ve nikriz makamlarına ait eserlerde motiflerin ve karar seslerinin anlaşılmasını kolaylaştırmak için eserler bölümlere ayrılarak incelenebilir. Öğrenciler bu bölümleri sırayla analiz edebilirler. Motiflerin ve melodik geçişlerin daha iyi anlaşılması için eserin zorlayıcı bölümleri yavaş bir tempoda çalıştırılabilir. Hicaz ve nikriz makamlarına ait eserlerin kritik bölümleri defalarca dinletilebilir ve analiz edilebilir. Dinleme sırasında motiflerin, aralıkların ve karar seslerinin önemi vurgulanabilir. Makamların yapısını görselleştirmek için nota grafiklerinden, renkli şemalardan ve video materyallerinden yararlanılabilir. Öğrencilere yöneltilen sorular, makamların yapısını daha iyi anlamalarına olanak tanıyabilir. Öğrenciler kendi analizlerini yaparak öğrenme sürecine etkin olarak katılabilirler. Her motif veya melodik yapı, küçük parçalara ayrılarak düzenli bir çalışma planı oluşturulabilir. Grup içinde yapılan çalışmalar, öğrencilerin farklı bakış açılarını görmelerine ve birlikte öğrenmelerine olanak tanıyabilir. Grup üyelerinin birbirlerine geri bildirimde bulunması üyelerin ilerlemesini sağlayabilir. Öğrencilerin çabaları takdir edilebilir ve ilerleme sürecindeki gelişimleri vurgulanabilir.