5. Ünite: Osmanlılarda Bilimsel Çalışmalar

İBT.5.1

Öğrencilerin verilen kaynak metinlere odaklanmaları sağlanarak beyin fırtınası tekniği ile Osmanlı bilim anlayışının oluşumunda etkili olan unsurları öğretmen rehberliğinde belirlemeleri sağlanır. Abbasi ve Selçukluların bilimsel mirası ile Anadolu’daki medrese geleneğinin Osmanlılardaki bilimsel anlayışın oluşumuna etkilerini verilen kaynak metinler üzerinden yorumlamaları istenir. Verilen kaynak metin üzerinden Osmanlı devlet anlayışının oluşumunda dönemin Bağdat’taki İlhanlı hakimiyetinin bölgede oluşturduğu istikrarsızlığa karşı toplumda dayanışma ve bir arada yaşama düşüncesinin temsilcilerinden Muhyiddin İbnülarabi’nin etkisini yorumlamaları istenir (KB2.14, SDB2.1, D11.2). Bu bilgileri yazılı veya sözlü olarak paylaşmaları ve kaydetmeleri istenir. Muhyiddin İbnülarabi’nin dayanışma anlayışının Davud Kayserî aracılığı ile Anadolu’da yayılarak benimsenmesini öğrencilerin fark etmeleri beklenir. Ulaşılan bilgileri özetleyerek kaydetmeleri sağlanır (SDB2.1). Öğrencilere “Bir dilin bilim dili olabilmesi için hangi özelliklere sahip olması gerekir?” sorusu sorularak beyin fırtınası yoluyla görüşlerini açıklamaları istenir (SDB2.1). Öğrencilerin Türkçenin bilim dili hâline gelmesinde etkili olan Ahmed Dai’nin Türkçeye çevirdiği eserleri ile Hacı Paşa’nın Şifâü’l-Eskâm ve Devâü’l-Âlâm (Hastalıkların Şifası ve Elemlerin Çaresi), Sabuncuoğlu Şerefeddin’in Cerrâhiyyetü’l-Hâniyye adlı eserlerini verilen sadeleştirilmiş metinler, görseller, yazılı ve dijital içeriklerden (MEB DÖGM ve EBA’nın hazırladığı içerikler) incelemeleri ve yorumlamaları sağlanır (D5.1, OB1, OB2, OB4). Bu eserlerin Türkçenin bilim dili hâline gelmesindeki önemini ve Erken Osmanlı Dönemi bilim anlayışının gelişimine katkılarını ifade etmeleri istenir. Sabuncuoğlu Şerefeddin’in panzehir çalışmaları ve günümüz panzehir çalışmaları ile ilgili yazılı metin ve görselleri içeren çalışma kâğıdı verilir. Çalışma yaprağı öğretmen tarafından oluşturulan dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir. Öğrencilerden Türkçenin bilim dili olmasının nedenleri ile ilgili düşüncelerini bağlamından koparmadan nesnel, doğru ve anlamı değiştirmeyecek şekilde yeniden ifade etmeleri istenir. Süreç, açık uçlu sorular ve kontrol listesi ile değerlendirilebilir.

İBT.5.2

Öğrencilerden bilim insanlarının bir ülkeden başka bir ülkeye gitmelerini bilginin dolaşımı açısından değerlendirmeleri istenir (SBAB5.3). Bunun için beyin fırtınası tekniği kullanılabilir. Öğrencilerden Semerkant gök bilimi ve matematik ekolünün Osmanlı biliminin gelişmesindeki etkilerini yazılı, görsel ya da dijital kaynak göstererek belirlemeleri ve Osmanlı biliminin gelişimine etkileri ile ilgili ölçütleri belirlemeleri, sonuçlarını ifade etmeleri istenir (OB1, OB2,OB4, SBAB2.3). Öğrencilerden Merâga-Semerkant gök bilimi ve matematik ekolünün temsilcilerinden Kadızade Rumi, Cemşid Kaşi, Fethullah Şirvani’nin çalışmalarını ve bu çalışmaların Osmanlı biliminin gelişimine etkilerini değerlendirmeleri istenir. Öğrencilerden Semerkant gök bilimi ve matematik ekolünün Osmanlı biliminin gelişimine etkisini dönemin siyasi ve kültürel ortamı açısından karşılaştırmaları istenir (KB2.7). Semerkant gök bilimi ve matematik ekolünün Osmanlı biliminin gelişimine etkisine ilişkin yargıda bulunmalarını sağlamak için yansıtma yazısı yazmaları ve sınıf ortamında sunmaları istenir (SDB2.1, E1.4, D16.3). Öğrencilerin bir şehrin bilim merkezi olması için hangi özelliklere sahip olması gerektiği ile ilgili düşünceleri alınarak konuya merak uyandırılır (E1.1). Bunun için listeleme çalışması yapmaları ve sınıf ortamında paylaşmaları istenir (E3.7). Öğrencilerden İstanbul’un bilim merkezi hâline gelmesine etki eden nedenler ile ilgili düşüncelerini beyin fırtınası tekniğini kullanarak açıklamaları ve buna ilişkin ölçütleri belirlemeleri istenebilir. Akşemseddin, Hocazade Muslihuddin Efendi, Fethullah Şirvani, Molla Lutfi’nin İstanbul’da yaptığı bilimsel çalışmalar ile ilgili kaynakları incelemeleri ve İstanbul’un bilim merkezi hâline gelmesindeki etkiler ile ilgili mantıksal ilişkiler kurarak sorular sormaları istenir (E3.8). İstanbul’un bilim merkezi hâline gelmesinin Osmanlı biliminin gelişimine etkilerinin sonuçlarını; bilimsel çalışmaların hızlanması, bilim insanlarının İstanbul’a gelmesi, yeni eğitim kurumlarının açılması, bilimsel düşünce ve özgürlüğün teşvik edilmesi, Doğu-Batı arasındaki bilimsel etkileşim gibi örnekler üzerinden kendi düşünceleri ile ifade etmeleri beklenir. Bu örneklere odaklanmaları sağlanarak İstanbul’un bilim merkezi hâline gelmesinin sonuçlarını belirlemeleri, Osmanlı biliminin gelişimine yönelik ölçme yapmaları istenir (E3.2, D14.3). Fatih Sultan Mehmed’in dünyanın çeşitli yerlerinden bilim insanlarını davet etmesinin, yabancı sanatçılara portrelerini yaptırmasının, bilim insanları ve onların çalışmalarına maddi ve manevi destek vermesinin Osmanlı’da bilimsel düşüncenin gelişimi ve devam etmesindeki etkileri ile ilgili tartışma ortamı sağlanır (D.20.1, SDB2.1). Tartışmaları sırasında arkadaşlarının fikirlerine saygı göstermeleri, sabırlı olmaları ve düşüncelerini özgürce ifade etmeleri sağlanır (D12.1, D14.1, E3.5). Öğrencilerden Osmanlı Dönemi medreselerinden bildiklerinin isimlerini söylemeleri beklenir. Verilen kaynak metinler üzerinden Sahn-ı Seman ve Süleymaniye Medreselerinin Osmanlı bilim tarihindeki yeri ve önemini mantıksal ilişkiler çerçevesinde değerlendirmeleri istenir. Öğrencilerden Sahn-ı Seman ve Süleymaniye Medreselerinde yapılan çalışmalar ile ilgili haber metni yazmaları ve sınıfta okumaları, haber metni ile ilgili sorulan soruları cevaplamaları istenir (E3.3,E3.8, SDB2.1). Öğrencilere günümüzdeki İstanbul Üniversitesinin Sahn-ı Seman Medreselerinin devamı olduğu vurgulanır. Öğrencilerden Sahn-ı Seman ve Süleymaniye Medreselerinin Osmanlı bilim tarihindeki yeri ve önemini ifade etmeleri için bu medreselerdeki yapısal bölümleri, okutulan dersleri ve daha sonra kurulan medreselere bilimsel etkilerini listelemeleri ve verileri yorumlamaları istenir (D16.3, OB7). Öğrencilerin bu medreselerin ortaya koyduğu birikim ve tecrübeyi günümüz koşullarına uyarladıkları bir tartışma ortamı oluşturulur (SDB2.1). Süreç; açık uçlu sorular, doğru-yanlış, listeleme ve öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir.

İBT.5.3

Öğrencilerden günümüzde açılan bir bilim kurumuna örnek vermeleri ve açılma nedenlerini belirtmeleri istenerek konuya merakları uyandırılır (E1.1). Bunun için “Bir bilim kurumunun açılmasına neden olan toplumsal, siyasi ve ekonomik nedenler neler olabilir?” sorusunu cevaplamaları istenir. Kaynak metin ve görseller üzerinden Takıyyüddin Rasıd’ın optik, matematik, tıp, gök bilimi alanındaki çalışmalarını incelemeleri istenir. Mekanik saatler konusunda dünyadaki ilk eseri yazdığını yazılı, görsel ve dijital kaynaklardan fark etmeleri beklenebilir. Takıyyüddin Rasıd ve İstanbul Rasathanesinin açılışı (1576) ve yapılan çalışmalar ile ilgili güvenli kaynaklardan bilgi toplamaları ve bu bilgileri sunmaları istenir (KB2.6). Bu sayede rasathanenin açılışı ve faaliyetleri ile ilgili mantıksal temellendirme yapmaları istenir. Verilen yazılı, görsel ve dijital kaynaklar üzerinden Avrupa’da 1576 yılında Tycho Brahe (Tiko Bırah) tarafından kurulan Uraniborg Gözlemevinde kullanılan gök bilimi aletlerinin İstanbul Rasathanesindekilerle benzerlikler gösterdiğini fark etmeleri beklenir (D5.1,OB2, OB4). Rasathanede kullanılan gözlem aletlerinin görselleri verilerek tanımlarla görselleri eşleştirmeleri istenir. Süreç, akran değerlendirme formu ve kontrol listesi ile değerlendirilebilir.

İBT.5.4

Öğrencilerden Osmanlı Devleti Dönemi’nde haritacılığın gelişmesinin nedenleri ile ilgili görüşlerini ifade etmeleri istenir. Öğrencilerden Piri Reis ve Kâtip Çelebi’nin harita ve kartografya çalışmaları ile ilgili görsel sunum hazırlamaları ve sunumu sınıfta paylaşmaları sağlanır (OB4, SBAB10.1). Öğrencilerden Piri Reis’in Kitâb-ı Bahriyye ve Portolan haritaları ile Kâtip Çelebi’nin Cihannümâ adlı çalışmalarından örnekler gösterilerek incelemeleri ve bu eserlerin Osmanlı’da haritacılık biliminin gelişimine etkilerini yorumlamaları; temel unsurlarını belirlemeleri;temel kavramlarını tanımlamaları istenir. Piri Reis’in dünya haritası, etkileşimli tahtada gösterilerek haritanın incelenmesi sağlanır ve öğrencilerden görüşlerini ifade etmeleri istenir (SDB2.1). Etkileşimli tahtada öğrencilere Kâtip Çelebi’nin Cihannümâ adlı kitabında bulunan Dünya haritası ile günümüz dünya haritası gösterilir, haritaları incelemeleri sağlanır, haritaların benzer ya da farklı yönlerini söylemeleri istenir. Sınıftan gönüllü öğrencilerden Piri Reis, Kâtip Çelebi ve bir harita mühendisinin çalışma yöntemleri ile ilgili araştırma yapmaları ve edindikleri bilgileri rol yapma tekniğini kullanarak sunmaları istenebilir (E3.3, D16.3, OB9, SDB2.2). Avrupa’dan gelen yeni bilgilerin alımlanma sürecini öğrencilerin yazılı, dijital ve görsel kaynaklar üzerinden incelemeleri sağlanabilir. Öğrencilerin soru-cevap yöntemini kullanarak rol yapan arkadaşlarına saygı çerçevesinde sorular sormaları sağlanır (E3.8, D14.1, D3.4). Öğrencilerden Osmanlı Devleti’nde yeni açılan Tıphâne-i Âmire, Cerrahhâne-i Âmire, Mekteb-i Tıbbiyye-i Adliye-i Şahâne ve Mekteb- i Tıbbiyye-i Mülkiyye adlı tıp okullarının Osmanlılarda tıp biliminin gelişimine katkılarını yorumlamaları; temel unsurlarını belirlemeleri ve temel kavramlarını tanımlamaları istenir (SDB2.1, D14.1). Süreç, açık uçlu sorular ve öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir.

İBT.5.5

Öğrencilere “İnsanları veya devletleri yenilik yapmaya iten nedenler neler olabilir?”, “Bir ülkede farklı eğitim kurumlarının açılmasına gerek duyulmasının nedenleri neler olabilir?” soruları sorularak düşüncelerini ifade etmeleri sağlanır (SDB2.1). Osmanlıların Batı ile bilimsel etkileşiminde tercümelerin ve sefaretnamelerin etkisi vurgulanır. Osmanlı'yı bilimsel anlamda kendini geliştirmeye zorunlu kılan nedenler vurgulanır. Yeni açılan eğitim kurumları arasında Humbaracı Ocağı, Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun, Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun, Mekteb-i Harbiyye, Darülfünun, İnas Darülfünunu’nun bulunduğu belirtilir Osmanlı Devleti’nde yeni açılan eğitim kurumlarının açılış nedenleri hakkında soru-cevap tekniğini kullanarak öğrencilerden sorular sormaları ve soruları cevaplamaları istenir (E3.8). Öğrencilerden gruplar oluşturularak Humbaracı Ocağı, Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun, Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun, Mekteb-i Harbiyye, Darülfünun, İnas Darülfünunu ile ilgili farklı yazılı, görsel ve dijital kaynaklardan bilgi toplamaları istenir (SDB2.2, OB2, OB4). Öğrencilerden toplanan bilgilerin doğruluğunu farklı yazılı, görsel ve dijital kaynaklardan değerlendirmeleri istenir (E3.10). Toplanan bilgileri sınıf ortamında etkileşimli tahta vasıtasıyla sunmaları sağlanır. Toplanan bilgiler ve kaynak metinlerden yeni açılan kurumların açılma nedenleri ve yeni bilimsel anlayışın yorumlanması ile ilgili çıkarımda bulunmaları istenir (KB2.10). Mühendishâne- i Bahrî-i Hümâyun'un İstanbul Teknik Üniversitesinin temelini oluşturduğu vurgulanır. Yeni eğitim kurumlarının açılışı ile ilgili Philips 66 tekniği çalışması yaptırılabilir. Süreç, açık uçlu sorular ve grup değerlendirme formu kullanılarak değerlendirilebilir.

İBT.5.6

Öğrencilerden Behçet hastalığını bulan ve tıp literatürüne geçmesini sağlayan bilim insanının kim olduğunu söylemeleri istenerek konuya merak uyandırılır (E1.1). Öğrencilere XVIII-XIX. yüzyılda eğitim ve bilim alanında faaliyet gösteren Mehmed Said Efendi’nin geometri, Hulusi Behçet Efendi’nin tıp, Derviş Paşa’nın kimya, Vidinli Hüseyin Tevfik Paşa’nın cebir ve Salih Zeki’nin bilim tarihi alanında çalışmalar yapan bilim insanları oldukları ifade edilir. Ayrıca Salih Zeki’nin Türk-İslam bilim tarihi alanındaki yaklaşımını fark etmeleri sağlanır. Öğrencilerden gruplar oluşturulur ve XVIII-XIX. yüzyılda eğitim ve bilim alanında faaliyet gösteren bilim insanlarının çalışmaları ile ilgili araştırma görevi verilir (D16.3). Öğrencilerden konu ilgili bilgiye ulaşmak için kullanacağı yazılı, görsel ve dijital araçları belirlemeleri, belirlediği araçları kullanarak bilgileri bulmaları sağlanır (OB2, OB4). Buldukları bilgileri doğrulayarak kaydetmeleri istenir. Öğrencilerden seçtikleri bilim insanının yaptığı çalışmayı sınıf ortamında dramatize ederek sunmaları istenir (E3.3). Öğrencilerin sunum yapan arkadaşlarını saygı ve nezaket kuralları içerisinde dinlemeleri ve onlara konu ile ilgili sorular sormaları sağlanır (D14.1). Öğrencilerden rol yapma tekniği ile sunum yapan arkadaşlarının verdiği bilgilerden yola çıkarak XVIII-XIX. yüzyılda eğitim ve bilim alanında faaliyet gösteren bilim insanlarının çalışmalarını özetleyen metin yazmaları ve okumaları istenir (KB2.3). Süreç, kontrol listesi ile değerlendirilebilir.

İBT.5.7

Öğrencilerden Osmanlı Devleti’nde modern ulaşım, haberleşme teknikleri konusunda yapılanlar ile ilgili düşüncelerini kaynak metin ve görsellerden ifade etmeleri beklenir. Günümüzde deprem, günlük hava tahminleri ve gök bilimi gözlemlerinin yapıldığı yerlerden bildiklerini söylemeleri istenir. Rasathâne-i Âmire’de yapılan çalışmalara yönelik ölçütleri belirleyerek güvenilir yazılı ve dijital kaynaklardan araştırma yapmaları istenir (OB2, OB4, D16.3). Araştırma sonuçlarını belirlediği ölçütleri kullanarak rapor hâline getirmeleri ve sınıf ortamında sunmaları istenir. Verilen kaynak metinler üzerinden Rasathâne-i Âmire’de yapılan çalışmaların Osmanlı bilimine etkilerini açık uçlu sorularla değerlendirmeleri istenir (OB2). Öğrencilerden araştırma ve kaynak metin incelemelerinden edindikleri bilgilerle Osmanlı Devleti’nde modern yapılanma ile birlikte Rasathâne-i Âmire’de yapılan çalışmalar hakkında yargıda bulunmaları istenir (OB1). Süreç, Frayer diyagramı ile değerlendirilebilir. Bu ünitede performans görevi olarak Fatih Sultan Mehmed’in bilime ve eğitime verdiği önem ile Mehmet Fatin Gökmen’in Osmanlı bilim tarihi ve gök bilimi çalışmalarına katkıları ile ilgili yazılı, görsel ya da dijital içerik hazırlamaları istenebilir. Performans görevleri dereceli puanlama anahtarı değerlendirilebilir.

Öğrencilerden Osmanlı’da halkın bilimsel gelişmelere olan ilgisi ile bilimsel çalışmaların günlük hayata yansımalarını araştırmaları ve sunmaları istenir. Osmanlı Dönemi gök bilimcilerinden Takıyyüddün ve çalışmalarını araştırmaları istenerek “Ben Takıyyüddin olsaydım, bugünkü gözlem aletleri karşısında ne hissederdim?” adlı drama çalışmasını sunmaları istenebilir. Öğrencilerden Semerkand gök bilimi ve matematik ekolünün Osmanlı bilim dünyasına yansıması olarak Semerkand ve İstanbul bilim çevreleri arasında bilgi aktarımı haritası oluşturmaları (zaman çizelgesi, etkili şahsiyetler, eserler) ve dijital ortamda sunmaları istenebilir.

Öğrencilerden grup oluşturmaları ve öğretmenlerinden yardım alarak Fatih Sultan Mehmed’in bilime yaklaşımı ile ilgili kısa bir metin ortaya koymaları; yazılı, görsel ve dijital olarak sunmaları istenebilir.