3. Ünite: Endülüs’te İslam Biliminin Gelişimi

İBT.3.1

Öğrencilerden Endülüs Bilim Havzası’nın günümüzde hangi ülke sınırları içinde yer aldığını tarih ve coğrafya disiplinlerinden faydalanarak söylemeleri istenir. Endülüs’te matematik, gök bilimi, coğrafya, tıp, felsefe, ziraat ve botanik alanlarında yapılan çalışmalar ile ilgili kullanacağı kaynakları öğretmen rehberliğinde belirlemeleri, belirledikleri kaynaklardan matematik alanında Mecriti, tıp alanında Ebülkasım Zehravi, gök bilimi alanında Zerkali ve Abbas bin Firnas, coğrafya alanında İdrisi, felsefe alanında İbni Rüşd, ziraat ve botanik alanında İbnülavvam’ın çalışmaları hakkında bilgi toplamaları; topladıkları bilgilerin kaynaklarının uygunluğunu açıklamaları ve topladıkları bilgileri sınıf ortamında yazılı veya dijital olarak paylaşmaları istenir (OB1, OB2). Öğrencilerden Mecriti’nin matematik çalışmaları, Zehravi’nin ameliyatlarda hayvan bağırsağını dikiş ipliği olarak kullanması ve bu uygulamanın günümüzde de devam etmesi ile ilgili olarak düşüncelerini ifade etmeleri istenir (SDB2.1). Öğrencilerden düşüncelerini ifade eden arkadaşlarının görüşlerine saygı duymaları ve empati kurmaları istenir (D14.1, E2.1). Zerkali’nin gök bilimi çalışmaları ile Abbas bin Firnas’ın uçma denemelerinin sonuçları ve günümüze etkilerine yönelik çıkarımda bulunmaları istenir (KB2.10). İdrisi’nin Nüzhetü’l-Müştâk (Heyecan Verici Yolculuklar) adlı kitabındaki gerçek ölçeklere yakın dünya haritası ile günümüzde kullanılan dünya haritasını coğrafya disiplininden yararlanarak karşılaştırmaları, haritalarda bulunan bölgelerin çizimlerindeki benzer ve farklı yönleri iş birliği içerisinde listelemeleri istenir (KB2.7, SDB2.2). Öğrencilerden İbni Rüşd’ün felsefe çalışmalarının İslam ve Avrupa düşünce dünyasına etkilerine, Gazali’ye getirdiği eleştirilere örnekler vermeleri, Aristo’nun İbni Rüşd sayesinde tanınıp anlaşılmasına ve Avrupa’da bir İbni Rüşd ekolünün oluşmasına dair bilgileri derlemeleri; sınıf ortamında yazılı, görsel ve dijital olarak paylaşmaları istenir (OB1, OB2, OB4, D3.4). İbnülavvam’ın tarım ve tarım teknikleri alanında yaptığı kapsamlı ve sistematik çalışması olan Kitâbü’l-Filâha adlı eserinin yazıldığı dönemde başlıca başvuru kaynağı olduğu örneklerle desteklenerek ifade edilir (OB4). Endülüs Emevileri Dönemi’nde yapılan çalışmaların bilim, kültür ve sanata etkilerini yansıtan kısa metin yazmaları ve yazılı, görsel ya da dijital olarak paylaşmaları istenebilir. Süreç değerlendirmeleri, açık uçlu sorular, kısa cevaplı sorular ve kontrol listesi ile yapılabilir.

İBT.3.2

Öğrencilere “Bilgi, bir medeniyetten başka bir medeniyete nasıl geçer? Bu geçişte etkili olan unsurlar neler olabilir?”, “İslam dünyasında yazılmış bilimsel eserler Batı dünyasına nasıl ulaşmış olabilir?” soruları sorularak öğrencilerin bilginin İslam dünyasından Batı dünyasına geçişi ile ilgili beyin fırtınası yapmaları sağlanır (E1.1). Öğrencilerden bilimin İslam dünyasından Batı’ya geçiş yolları ile ilgili çıkarım yapabilmeleri için geçiş güzergâhlarını gösteren haritayı coğrafya disiplininden faydalanarak incelemeleri istenir. Batı’ya geçiş yollarını haritadan çıkarım yaparak belirtmeleri istenir (KB2.10). İslam biliminin Batı’ya geçiş yollarını gösteren haritadan faydalanarak bu yollardan birincisinin İber Yarımadası’nın fethi ile gerçekleştiğini; ikinci yolun İtalya’nın güneyindeki Sicilya Adası’nda bulunan Müslümanların bilimsel ve kültürel varlığının etkisi sonucu II. Roger (İkinci Racır) tarafından tercüme faaliyetlerinin teşvik edilmesi ile oluştuğunu; üçüncü yolu ise Osmanlı Dönemi’ndeki Tebriz, Erzurum ve İstanbul güzergâhının oluşturduğunu fark etmeleri beklenir. Bu yolların İslam dünyasını Batı’ya bağladığını ve bu sayede bilimsel birikimin Avrupa’ya aktarıldığını görseller üzerinden öğrencilerin kavramaları sağlanır (OB4, OB5). Ayrıca Bağdat, Şam, Kayseri, Konya ve İstanbul güzergâhının da bilginin aktarılmasındaki önemi vurgulanır. Süreç, açık uçlu sorular ile değerlendirilebilir.

İBT.3.3

Öğrencilerden “Avrupa uygarlığı denilince aklınıza ilk neler geliyor?”, “Bu uygarlığın temelindeki İslam medeniyetinin etkileri hakkında neler biliyorsunuz?” soruları üzerinden grup tartışması başlatmaları istenir. Tartışma öncesinde öğrencilere Fuat Sezgin’in “Batı bilimi, İslam biliminin çocuğudur.” sözü sunulur ve bu sözün anlamı üzerinde düşünmeleri, kendi görüşlerini ifade etmeleri teşvik edilir. Öğrenciler sözlü veya yazılı olarak görüşlerini paylaşırlar ya da farklı bakış açılarını değerlendirirler. Tartışma sonunda öğrencilerden Avrupa uygarlığının oluşumuna İslam medeniyetinin etkisiyle ilgili araştırma yapmaları ve bulgularını sınıf arkadaşlarıyla paylaşmaları beklenir (OB1, E1.1, E3.2). Afrikalı Konstantin, Cremonalı Gerard (Kıremonalı Cerard), Sevillalı John (Sevilyalı Yon), Chesterlı Robert'ın (Çestırlı Rabırt) İslam biliminin Avrupa’ya aktarılmasında yaptıkları tercümelerle bir çeviri okulu gibi işlev gördüklerini yazılı, görsel ya da dijital kaynaklardan tespit etmeleri sağlanır. Toledo Çeviri Okulu, Salerno Tıp Okulu, Ripoll Manastırı örnekleri üzerinden öğrencilerin farklı iki kültüre hâkim çevirmenlerin bilgi transferinde oynadıkları rolü, kültüre saygı bağlamında fark etmeleri sağlanır (D14.3, OB5). İslam dünyasında yapılan matematik çalışmalarının Avrupa’da tanınmasını sağlayan Leonardo Fibonacci’nin Liber Abaci (Abaküs Kitabı) adlı eserinin oynadığı rolü görsel üzerinden incelemeleri sağlanır (OB4). Arapçadan Latinceye çevrilen ilk eserlerin Avrupa’da yeni bir medeniyetin oluşumuna etkisini ve ekolleri, kavram haritasına dönüştürerek bağlamından koparmadan açıklamaları sağlanır. Endülüs'teki Müslüman varlığının son bulmasının İslam bilimi üzerindeki olumsuz etkileri vurgulanır. Açık uçlu sorularla süreç değerlendirmesi yapılabilir. Performans görevi olarak Leonardo Fibonacci’nin Liber Abaci kitabından çarpma işlemleri örnekleri yapmaları sağlanarak deneyimlerini sınıf içerisinde paylaşmaları istenir. Performans görevi analitik dereceli puanlama anahtarı ve öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir. Süreç, öz değerlendirme formu ile izlenebilir.

Öğrencilerden bilimin İslam dünyasından Batı’ya geçişi ile ilgili olarak harita üzerinde bilgi akışı takibi etkinliği yapmaları, etkinlik sırasında dijital dünya haritası üzerinde Bağdat→Horasan→Endülüs→Tuleytula→Sicilya→Paris hattını çizmeleri, kronografi üzerinde bilim insanlarının ve eserlerinin isimlerini küçük simge ya da notlarla belirtmeleri ve çalışmayı dijital olarak sınıfta paylaşmaları istenebilir.

Öğrencilere bireysel olarak Endülüslü bilim insanları ve çalışmalarını yansıtan listeleme çalışması yaptırılabilir.