2. Ünite: Demokratik Katılım
SBAB2. Kanıta Dayalı Sorgulama ve Araştırma, SBAB5. Sosyal Katılım Becerisi (SBAB5.5. Fikri Eyleme Dönüştürme), SBAB17. Tarihsel Sorun Analizi ve Karar Verme Becerisi (SBAB17.2. Tarihsel Soruna Alternatif Çözüm Üretme ve Değerlendirme)
E2.1. Empati, E3.4. Gerçeği Arama, E3.6. Analitiklik, E3.7. Sistematiklik
SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme), SDB2.1. İletişim, SDB2.2. İş Birliği, SDB2.3. Sosyal Farkındalık, SDB3.2. Esneklik, SDB3.3. Sorumlu Karar Verme
D5. Duyarlılık, D6. Dürüstlük, D11. Özgürlük, D18. Temizlik
OB1. Bilgi Okuryazarlığı, OB2. Dijital Okuryazarlık, OB6. Vatandaşlık Okuryazarlığı
DİH2.1. Etkin vatandaşın özelliklerine yönelik oluşturduğu ürünleri paylaşabilme
a) Etkin vatandaşın özelliklerine yönelik merak ettiği konu hakkında soru sorar.
b) Etkin vatandaşın özelliklerine yönelik belirlediği kaynaklardan bilgi toplar.
c) Etkin vatandaşın özelliklerine ilişkin belirlediği kaynakları inceler.
ç) Etkin vatandaşın özelliklerine ilişkin kullanacağı kaynağı sorgular.
d) Etkin vatandaşın özelliklerine ilişkin kaynaklardan araştırmasına uygun olarak belirlediği bilgileri yorumlar.
e) Etkin vatandaşın özelliklerine ilişkin kanıtlara dayanarak oluşturduğu araştırmasını paylaşır.
DİH2.2. Etkin vatandaş olarak toplumsal yaşamda karşılaşabileceği sorunların çözümüne yönelik fikirlerini eyleme dönüştürebilme
a) Etkin vatandaş olarak toplumsal yaşamda karşılaşabileceği sorunların çözümüne yönelik plan yapar.
b) Etkin vatandaş olarak toplumsal yaşamda karşılaşabileceği sorunların çözümüne yönelik planı uygular.
c) Etkin vatandaş olarak toplumsal yaşamda karşılaşabileceği sorunların çözümüne yönelik planı değerlendirir.
DİH2.3. Demokrasinin sürdürülebilirliğini sınırlayan bir soruna alternatif çözümler üretebilme
a) Demokrasinin sürdürülebilirliğini sınırlayan bir sorunu belirleyerek çözümler.
b) Demokrasinin sürdürülebilirliğini sınırlayan bir soruna karşı geliştirdiği alternatif önerilerin olası sonuçlarını dünyadaki antidemokratik uygulamalara yönelik alınan kararların sonuçlarıyla karşılaştırarak değerlendirir.
Etkin Vatandaşın Özellikleri
Demokratik Süreçlere Katılım
Demokrasinin Sürdürülebilirliği
antidemokratik, demokratik, denetim, etkin vatandaş, hak arama, sosyal katılım, sürdürülebilirlik, yönetim
Bu ünitedeki öğrenme çıktıları, öğrenme günlüğü ve performans görevleri ile değerlendirilebilir.
Performans görevi olarak öğrencilerden etkin vatandaşın özelliklerine ilişkin araştırma raporu hazırlamaları istenebilir. Hazırlanan araştırma raporu; çalışma planı hazırlama, kapsam, kaynak çeşitliliği ve güvenilirliği, kaynakları yorumlama, özgünlük, sunum yapma, grup iletişimi gibi ölçütler kullanılarak oluşturulan dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir. Hazırlanan dereceli puanlama anahtarı grup değerlendirme formu olarak da kullanılabilir. Ayrıca araştırma süreci basamaklarını içeren kontrol listesi, öz değerlendirme formu olarak kullanılabilir.
Öğrencilere etkin vatandaş olarak toplumsal yaşamda karşılaşabilecekleri bir soruna yönelik çözüm planı geliştirme, bu planı uygulama ve planın etkililiğini değerlendirme sürecini içeren bir sunum hazırlamalarına ve çalışmalarını sunmalarına yönelik performans görevi verilebilir. Sunum, sorunun tanımlanması, çözüm planı hazırlama, etkinliklerin niteliği, hak arama yollarını kullanma, planın etkililiğinin değerlendirilmesi vb. ölçütlerden oluşan dereceli puanlama anahtarı ile öğretmen ve akranlar tarafından değerlendirilebilir. Ayrıca öğrenciler bu süreçteki deneyimlerini ve öğrenmelerini değerlendirmek amacıyla öğrenme günlüğü kullanabilir. Öğrencilere demokrasinin sürdürülebilirliğini sınırlayan antidemokratik uygulamalarla ilgili sorunlara ilişkin çözüm önerilerini içeren bilgi-görseli hazırlama ve sunmaya yönelik performans görevi verilebilir. Hazırlanan infografik ve sunum ; sorunu tanımlama, farklı bakış açılarını analiz etme, alternatif çözüm önerileri, sonuçları değerlendirme vb. ölçütlerden oluşan dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir.
Öğrencilerin etkin vatandaşlığın hak ve sorumluluklar içerdiğini, demokratik katılımın önemi ve topluma katkıda bulunmanın gerekliliğini bildikleri kabul edilmektedir.
Ünite kapsamında öğrencilere aşağıdaki rehber sorular sorulabilir.
• Etkin vatandaşın hak ve sorumlulukları neler olabilir?
• Demokratik katılıma günlük yaşamdan ne gibi örnekler verilebilir?
• Demokratik bir vatandaş olarak topluma katkıda bulunmanın gereklilikleri nelerdir?
Ünite kapsamında öğrencilerle aşağıdaki etkinlikler yapılabilir.
• Etkin vatandaşın özelliklerini değerlendirmeleri için cümle tamamlama testi yapmaları istenebilir.
• Etkin vatandaş olarak toplumsal yaşamda karşılaşabileceği sorunlarla ilgili kavramlara ilişkin kelime bulutu hazırlamaları istenebilir.
• Gazete manşetlerinden dünyanın farklı yerlerindeki antidemokratik uygulamalarla ilgili bir kolaj hazırlamaları istenebilir.
Öğrencilerden farklı vatandaşlık tutum ve davranışlarını içeren uygulamalardan hareketle bireylerin adalet, sorumluluk ve toplumsal kurallara uyma konusundaki yaklaşımlarını karşılaştırmaları ve bu yaklaşımların toplumsal sonuçlarını tartışmaları istenebilir.
Dijital hak ihlallerine ilişkin güncel örnekler verilerek bu ihlallerin bireysel etkilerini ve toplumsal sonuçlarını değerlendirmeleri istenebilir.
Gaius Julius Caesar’ın (Gayus Jül Sezar) “Rubicon’u (Rubikon) geçmek” sözünden hareketle demokrasinin korunması ile ilgili örnekler vermeleri istenebilir.
DİH2.1
Grup çalışması yoluyla etkin vatandaşın özelliklerine yönelik araştırma başlatılır (SDB2.2). Araştırmanın bilgi toplama süreci dışında kalan diğer aşamaları grup çalışmalarına yönelik geri bildirimler verilerek öğretmen rehberliğinde sınıf içinde gerçekleştirilir. Öğrencilere araştırma sürecinin aşamalarını içeren kontrol listesi verilir. Kontrol listesi aracılığıyla öğrencilerin araştırma sürecinin basamaklarını takip etmeleri ve denetlemeleri sağlanır (SDB1.2). Öğrencilerden etkin vatandaşın özelliklerine yönelik merak ettikleri bir konuyu belirlemeleri ve bir araştırma sorusu oluşturmaları istenir. Her gruptan belirlediği konuyla ilgili farklı kaynaklardan bilgi toplamaları istenir (OB1). Bilgi toplama, kaynak inceleme ve kaynakları sorgulama süreçleri adımlar hâlinde yönergelerle işletilir. Gruplar araştıracakları konuyla ilgili hangi kaynakları kullanacaklarını, bu kaynaklara nerede ve nasıl ulaşacaklarını öğretmen rehberliğinde belirler. Basılı ve dijital kaynaklardan araştırma konusuyla ilgili bilgi toplar. Araştırması için kaynaklara uygun sorular sorarak kaynağın türü, yazarı, tarihi, dijital kimliği, genel ağdaki uzantısı gibi temel unsurları belirler (OB2, E3.7). Topladığı bilgileri ilgili ve ilgisiz olarak ayrıştırdıktan sonra araştırma konusuna uygun olanları tespit eder. Bu süreçte dijital ağ kaynaklarından bilgi kullanırken dijital kimliği veya kaynağın uzantısının güvenilirliğini dikkate alır. Bu süreçte kaynakları karşılaştırabilir. Aynı konuyla ilgili kaynaklardaki farklı görüşleri belirler (E3.4). Kaynaklarda yer alan olgu ve görüşleri ayırt eder. Kaynaklardaki bilgilerin güncel bilgileri içerip içermediğini sorgular. Sorgulamalar sonucunda topladığı bilgilerin araştırma konusu için yeterliliğine yönelik çıkarımda bulunur. Öğrencilerden kullandığı kaynakların yaptığı araştırmaya katkısını değerlendirmek amacıyla tarihsel kaynak/kanıt analiz formunu doldurmaları istenir. Öğrenciler araştırmasında kullanacağı bilgileri ana fikir, şahıslar, eserler, mekânlar ve kurumlar bağlamında belirler. Ulaştığı bilgilerden hareketle gruplar kendi görüşlerini yansıtan yorumlarını oluşturur. Demokratik katılım, insan hak ve özgürlükleri, sosyal sorumluluk, çevre bilinci ve sürdürülebilirlik alanlarındaki faaliyetlerden yola çıkarak etkin vatandaşın özelliklerine yönelik çıkarım yapar (SDB3.3, OB6). Örnek olaylardan hareketle etkin vatandaşın yaşadığı çevrenin sürdürülebilirliğine katkılarını tartışır (D18.3). Performans görevi olarak gruplar yaptıkları araştırmaları zamanında ve eksiksiz biçimde rapora dönüştürür. Öğrenciler araştırmacı ve sorgulayıcı bir yaklaşımla araştırma raporunu hazırlarken uygun başlıklar bulur, hazırladığı görselleri metnin içeriğine uygun biçimde kullanır, kaynaklara metin içinde atıf yapar ve bunları kaynakçada gösterir. Gruplar araştırma raporlarını sınıf içinde; panel, seminer, bilim şöleni ve proje fuarlarında ya da dijital ortamlarda sunarak paylaşır.
DİH2.2
Öğrencilerin gruplar oluşturarak çocuk, kadın ve yaşlılar ile özel gereksinimli bireyler odağında yaşanan hak ihlallerine yönelik çözüm planı hazırlamaları sağlanır (E2.1,SDB2.2). Öğrenciler ifade edilen grupların yaşadıkları, toplumda etkisini doğrudan gözlemledikleri veya küresel ölçekte önem taşıyan bir toplumsal sorunu belirler. Belirlenen sorunun anayasada yer alan hangi hak veya haklarla ilişkili olduğunu, kimlerin bu sorundan nasıl etkilendiğini tespit eder (SDB2.3). Sorunların çözümüne ilişkin mevcut durumun geliştirilmesi gereken yönlerini analiz eder. Öğrenciler mahkemeye başvuru, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK), Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık), dilekçe hakkı gibi hak arama yollarını kullanarak olası çözüm önerileri geliştirir (SBAB5.3). Geliştirdikleri çözüm önerilerinin çocuk, kadın, yaşlı veya özel gereksinimli bireylerin toplumsal yaşama etkin katılımını destekleme açısından önemini açıklar (OB6, D5.1). Belirledikleri sorunun çözümüne yönelik etkinlik planı hazırlar. Hazırladıkları planı öğretmen dönütleri doğrultusunda nihai hâle getirir. Plana bağlı olarak farkındalık etkinliklerini geliştirir ve sınıf içinde, çevrim içi ortamlarda veya okulda uygular. Uygulama süreci boyunca öğrenme sürecine ilişkin deneyimlerini, gözlemlerini, duygu ve düşüncelerini yansıttığı bir öğrenme günlüğü tutar (D6.2). Performans görevi olarak grup çalışması yoluyla hazırladıkları planı, uygulama sürecini ve etkinliklerin etkilerini değerlendirdikleri bir sunum hazırlayarak sınıf ortamında paylaşır (SDB2.1).
DİH2.3
Öğrencilerin Türkiye’den 1960 ve 1980 darbeleri ile 15 Temmuz darbe girişimi; dünyadan 2002 Venezuela, 1976 Arjantin, 1973 Şili, 1974 Yunanistan darbelerinden birini ve antidemokratik uygulamalar üzerinden demokrasinin sürdürülebilirliğini sınırlayan bir sorunu seçerek tanımlamaları sağlanır. Öğrenciler; yazılı, görsel, basılı ve dijital kaynaklar üzerinden araştırma yaparak belirledikleri soruna ilişkin farklı bakış açılarını analiz eder (OB.1, E3.6). Hak ve özgürlüklerini kullanırken diğer insanların ve toplumların haklarını gözetmenin gerekliliğini açıklar (D11.3). Sorunun çözümü için yapılan uygulamaları ve alınan kararları değerlendirerek bunların güncel sorunların meydana gelmesine etkilerini ifade eder. Sorunu çözmeye yönelik alternatif öneriler üretir (SDB3.2). Bu önerilerin olası sonuçlarını Türkiye’deki ve dünyadaki darbe örneklerinin yanı sıra dünyadaki antidemokratik uygulamalara yönelik alınan kararların sonuçlarıyla karşılaştırarak demokrasinin uygulanması sırasında ortaya çıkan sorunları değerlendirir. Performans görevi olarak öğrencilerden yaptıkları çıkarımlar doğrultusunda bilgi görseli hazırlamaları ve çalışmalarını sunmaları istenir (SDB2.1, SDB3.3, KB3.2).
Öğrencilerden “Etkin vatandaş su krizine yönelik neler yapabilir?” sorusuna odaklanan bir farkındalık kampanyası için kısa video hazırlamaları istenebilir.
İbni Haldun, Jean-Jacques Rousseau (Jan Jak Ruso) veya Ziya Gökalp’tan birini seçerek bu düşünürlerin vatandaşın sorumluluğu ile sorumluluğun etik boyutu konusundaki görüşlerini araştırmaları ve kendi yorumlarını da içeren bir sunum yapmaları istenebilir.
Geçmişten günümüze sivil hak hareketlerinin gelişiminin vatandaş olma bilincini nasıl etkileyip şekillendirdiğini araştırmaları ve çalışmalarını makale formatında sunmaları istenebilir.
Çeşitli ülkelerdeki etkin vatandaşlık algılarını araştırmaları ve bu konuda saptadıkları farklılık ve benzerlikleri kendi yorumlarını da içeren bir çıkarımla raporlaştırmaları istenebilir.
Öğrencilerden öğretmenin sunduğu görsel örnekler (yardım eden çocuk, çevreyi temizleyen birey, oy kullanan insan vb.) üzerinden “etkin vatandaş” davranışları ile ilgili açıklamalı kartlar oluşturmaları istenebilir.
Öğretmen ya da arkadaşlarının yardımıyla demokratik uygulamalarla ilgili sınıf panosu hazırlamaları istenebilir.
Demokrasinin sürdürülebilirliğine yönelik bir slogan bulmaları ve neden bu sloganı bulduklarını açıklamaları istenebilir.
Güncelleme tarihi: 03.09.2026