5. TEMA: YAPAY ZEKÂ

BTYAB1. Bilişim Teknolojilerini Kullanma, BTYAB6. Dijital Güvenlik Önlemleri Alma

-

E1.2. Bağımsızlık, E2.5. Oyunseverlik, E3.3. Yaratıcılık

SDB1.1. Kendini Tanıma (Öz Farkındalık), SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme), SDB2.1. İletişim, SDB2.2. İş Birliği, SDB3.1. Uyum, SDB3.3. Sorumlu Karar Verme

D1. Adalet, D3. Çalışkanlık, D8. Mahremiyet, D10. Mütevazılık

OB1. Bilgi Okuryazarlığı, OB4. Görsel Okuryazarlık

BTY.5.5.1. Yapay zekâ uygulamalarını sınıflandırabilme

a)          Yapay zekâ uygulamalarını belirler.

b)          Yapay zekâ uygulamalarının çalışma sistemi bileşenlerini ilişkilendirir.

c)           Yapay zekâ uygulamalarını alt boyutlara göre gruplandırır.

BTY.5.5.2. Yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik/gizlilik önlemlerini yönetebilme

a)          Yapay zekâda etik ve güvenlik/gizlilik risklerini belirler.

b)          Yapay zekâda etik ve güvenlik/gizlilik önlemlerini belirler.

c)          Yapay zekâda etik ilkelerin ve bilgi güvenliğinin/gizliliğinin temel bileşenlerini ayırt eder.

ç)          Yapay zekâ uygulamalarını etik ilkeler ile e-güvenlik/e-gizlilik açısından değerlendirir.

Yapay Zekâ Kullanım Alanları ve Alt Dalları

Yapay Zekâda Güvenlik

etik, yapay zekâ, yapay zekâ uygulamaları

Bu temadaki öğrenme çıktıları; puanlama anahtarı, kontrol listesi, gözlem formu, bilgi duvarı, Frayer modeli, kavram haritası, öz değerlendirme, akran değerlendirme, grup değerlendirme ve dereceleme ölçeği kullanılarak değerlendirilebilir.

Performans görevi olarak öğrencilerden yapay zekânın kullanım alanları ile ilgili afiş veya poster hazırlayıp sunmaları, yapay zekânın tarihsel gelişimini gösteren sunumlar hazırlamaları ve yapay zekâ etiğine aykırı uygulamaların sonuçları ile ilgili slogan hazırlamaları istenebilir.

Performans görevi; bilimsel doğruluk, çeşitlilik, gereksiz bilgilerden arındırma, özgünlük ve tamamlanma süresi gibi ölçütler dikkate alınarak dereceleme ölçeği, puanlama anahtarı veya kontrol listesi ile değerlendirilebilir.

Öğrencilerin temel bilgisayar bilgisi, insan zekâsı hakkında temel bilgiler, öğrenme ve düşünme süreçleri, bilgisayar bilimine dair önemli buluşlar, yapay zekâya ilişkin temel kavramlar ve yapay zekâ tarihi, bilişim teknolojilerinin etik ve toplumsal sorunları ile ilgili farkındalıklarının olduğu kabul edilmektedir.

Öğrencilere temel bilgisayar bilgisi, yapay zekâya ilişkin temel kavramlar, yapay zekâ tarihi, bilişim teknolojilerinin etik ve toplumsal sorunları ile ilgili neler bildikleri sorularak sınıf bütününde zihin haritası oluşturulabilir.

Yapay zekâ ile ilgili gazete haberi, karikatür, resim vb. araçlar ile öğrencilerin yapay zekâya yönelik genel bir bakış açısına sahip olmaları amaçlanabilir.

Günlük hayatta kullanılan akıllı telefonların yanı sıra film öneri sistemleri, ev otomasyonu, sağlık alanındaki tanı uygulamaları ve eğitimdeki ders çalışma programları gibi örneklerle yapay zekâdan nasıl yararlanıldığı ifade edilebilir.

Sosyal medyadaki verilerin kullanımı ile ilgili güncel örnekler verilerek yapay zekâ etiğine aykırı durumlarda hangi sonuçların ortaya çıkabileceği konusunda bir tartışma başlatılabilir.

BTY.5.5.1.

Öğrencilere “Yapay zekâ sizce nerelerde kullanılabilir?” sorusu yöneltilerek öğrencilerin yaratıcılık ve özgün bakış açılarını kullanarak ilginç ve farklı fikirler üretip cevaplar vermeleri beklenir (OB1). Yapay zekânın önemli kullanım alanları ile ilgili video izletilir. Teknolojik altyapı mevcut değilse bu kullanım alanlarını gösteren bazı görsellerin çıktısı alınıp tahtaya asılır. Öğrenciler, grup çalışması becerilerini ortaya koymaları açısından beş altı kişilik rastgele gruplara ayrılır (OB4, D3.4). Her gruba günlük hayatta kullanılan yapay zekâ uygulamalarını temsil eden bir başlık verilir ve öğrenciler kendi başlığıyla ilgili üç farklı yapay zekâ uygulamasını listeleyerek belirler. Bu öğrenme yaşantısına yönelik etkin bir değerlendirme için akran veya öz değerlendirme formu kullanılabilir. Öğrenciler, “yapay zekâ uygulamaları” listesi oluştururken gruplar hâlinde çalışabilir ve akranlarının katkılarını değerlendirebilirler. Akran değerlendirme formu ile her öğrenci, grup arkadaşlarının yaratıcı katkı, sezgi ve iş birliği düzeyini puanlayabilir. Ayrıca öz değerlendirme formu ile öğrenciler kendi performans ve katkılarını yansıtarak güçlü ve zayıf yönlerini analiz edebilirler.

Öğrencilerden bir konunun tam olarak öğrenilebilmesi için gerekli olan adımların ne olduğuna ilişkin mevcut bilgilerini kullanarak varsayımda bulunup düşüncelerini paylaşmaları istenir (E3.3, SDB1.1). Öğrenciler, kendilerine özgü bir bakış açısıyla, sezgi ve hayal güçlerini kullanarak bu bağlamda ilginç ve farklı fikirler üretmeye teşvik edilir. Yapay zekâ uygulamalarının çalışma sistemi bileşenlerini ilişkilendirebilmesi amacıyla "meyve türleri” örneği öğrencilere aktarılır. Öncelikle muz, armut, şeftali vb. meyvelerin fotoğrafları toplanarak her meyvenin adı etiketlenir. Toplanan bu fotoğraflardan renk, şekil vb. özellikler bulunur. Fotoğraflarla birlikte meyvelerin özelliklerine göre bir yapay zekâ uygulamasında model oluşturularak bu modele hangi meyve olduğu öğretilir. Model, yeni bir fotoğraf ile test edilerek modelin hangi meyveye ait olduğunu tahmin etmesi sağlanır. Öğrenciler bu süreçte yapay zekâ uygulamalarının doğru tahminler yapabilmesi için modelin güvenilir veriyle beslenmesi gerektiğini fark ederek doğru ve güvenilir bilginin önemini kavrar (D3.3). Teknolojik altyapı mevcut değilse çıktısı alınmış meyve görselleri, etiket kartları ve özellik listeleri kullanılarak sınıf içinde kâğıt-kalem temelli modelleme etkinliği yapılır. Öğrenciler "Eğer bu meyve kırmızı ve yuvarlaksa elmadır." gibi çıkarımlar geliştirerek yapay zekânın tahmin mantığını kavrar. Bu örnek ile grup çalışması becerilerini ortaya koymaları açısından öğrenciler beş altı kişilik rastgele gruplara ayrılır (SDB2.2). Gruplardan seçtikleri yapay zekâ uygulamasının çalışma sistemi ve kullandığı bileşenleri araştırarak ortaya koyduğu çıkarımlar ile ilgili özgün bir poster veya sunum hazırlamaları istenir (OB4). Uygulama sürecinde öğrencilerden farklı bakış açılarını kullanarak ve geçmiş deneyimlerini de işin içine katarak özgün ürün ve fikirler üretmeleri beklenir (E3.3). Gruplar hazırladıkları çalışmayı sınıf içerisinde sunarak yapay zekâ uygulamalarının çalışma sistemi bileşenlerini ilişkilendirir. Öğrencilerin yapay zekâ uygulamaları hakkında araştırma posterleri veya sunum hazırlarken grup içi iletişim, iş birliği ve bireysel katkıları grup değerlendirme formu ile ölçülebilir. Ayrıca araştırma konularının sunumunda içeriğin aktarılması ve sunumun tamamlanması dereceleme ölçeğiyle değerlendirilir. Poster veya sunumların tasarımı, içerik düzeni ve bilgilerin sunulması ise kontrol listesi kapsamında değerlendirilebilir.

Tahtaya yazılan "Yapay Zekânın Alt Dalları" başlığının altına yaygın olarak kullanılan alt dallar yazılır. Bu alt dalların tanımı anlaşılır biçimde yapılır. Öğrencilerin yeni durumlara uyum sağlayarak özgün ürün ya da fikirler üretmeleri için yaratıcı düşünme becerilerini kullanmaları teşvik edilir. Örneğin yapay zekânın "makine öğrenmesi" alt dalını temsil etmek için bir grup veri girdi ve çıktısını canlandıran etkileşimli bir drama veya diyalog tasarlamaları istenir (D3.3, SDB1.2). Öğrencilerden öğrenme sürecini keyifli ve eğlenceli hâle getirecek şekilde kendilerine verilen alt dalı temsil eden drama veya diyaloglar oluşturmaları istenir (E2.5). Bu süreçte öğrencilerin yeni durumlara uyum sağlayarak özgün ürün ya da fikirler üretip kendilerine özgü bir bakış açısıyla sezgi ve hayal güçlerini kullanmaları teşvik edilir (SDB3.1). Oluşturulan drama veya diyaloglar sınıf içerisinde sunulur. Her gruptan yapay zekâsının alt dallarını kendi cümleleriyle açıklamaları istenir (OB1). Bu etkileşimden sonra öğrencilerden yapay zekânın alt dallarını gruplandırmaları istenir. Süreç boyunca etkinlik değerlendirmeleri için öğrencilerin grup etkileşimleri, iletişim özellikleri ve drama ya da diyalog oluşturma süreçlerini izlemek amacıyla bir gözlem formu kullanılabilir. Drama veya diyalogların sınıftaki sunumları sırasında özgünlük, içerik ve sunum performansı dereceleme ölçeği ile değerlendirilebilir. Grup çalışmasındaki iş birliği ve uyum ise akran değerlendirme yöntemiyle izlenebilir. Böylece öğrenciler hem kendi hem de arkadaşlarının katkılarını değerlendirerek farklı bakış açılarına açık olmayı öğrenirler (D10.3). Kavramların değerlendirilmesi için her grubun yapay zekâsının alt dallarını kendi cümleleriyle açıklamaları kontrol listesi ile değerlendirilebilir.

BTY.5.5.2.

Öğrencilere bir önceki temada yer alan etik konusu kısa bir video veya görseller aracılığıyla hatırlatılır. “Yapay zekâ uygulamalarını kullanırken dikkat edilmesi gereken hususlar neler olabilir?”, “Yapay zekâ kullanırken hangi sorunlarla karşılaşabiliriz?” ve “Yapay zekâ sizce bir kural ihlali yapabilir mi?” soruları yöneltilir. Öğrencilerden yaratıcılık ve özgün bakış açılarını kullanarak farklı fikirler üretip cevap vermeleri beklenir (OB1). Öğrencilere KVKK (Kişisel Verilerin Korunması Kanunu), telif hakkı ve etik ilkeler kavramları anlatılır. Öğrencilerin yapay zekâ kullanımındaki hukuksal boyutlara ve etik ilkelere uygun hareket etmelerinin önemini kavramaları için bu teknolojilerin insan hakları, veri güvenliği ve toplumsal eşitlik üzerindeki etkileri tartışmaya açılır. Öğrenciler 5-6 kişilik rastgele gruplara ayrılır ve her gruptan oyun, sağlık, güvenlik, eğitim gibi farklı yapay zekâ kullanım alanlarını araştırmaları istenir. Her gruptan yapay zekâ kullanım alanına ilişkin seçtikleri uygulamanın faydalı yönlerini, olası etik sorunları (özel hayatın gizliliği, dijital bağımlılık riski vb.) ve uyulması gereken kuralları afiş üzerinde göstermeleri istenebilir. Afişlerde yer alan yapay zekâ kullanım alanları; kullanım amacı, etik yönü ve hukuki boyutlarıyla birlikte, olumlu ve olumsuz yönleriyle sınıf ortamında tartışmaya sunulabilir (D1.3, OB4, SDB2.2). Yapay zekâ ile ilgili senaryolar hazırlanarak açıklama ve resimlerle desteklenen bir dizi güvenlik/gizlilik riski içeren kartlar öğrencilere dağıtılır. Öğrenciler, bu kartlarda yer alan güvenlik/gizlilik risklerini hukuki boyutlarıyla birlikte belirler ve ilgili durumları kendi cümleleri ile aktarırlar (OB1). Öğrencilerin etik düşünme, hukuki konuları anlama ve yaratıcı düşünme becerileri ile özgün bakış açıları; puanlama anahtarı veya dereceleme ölçeği ile değerlendirilebilir. Öğrencilerin yapay zekâ ile ilgili güvenlik/gizlilik risklerini hukuki boyutlarıyla birlikte tanıma becerileri, gözlem formları ile takip edilebilir.

Yapay zekânın günlük hayattaki önemini somut örneklerle gösteren bir sunum izletilir. Teknolojik altyapı mevcut değilse sunumun sayfalarının çıktıları alınarak tahtaya asılır. Bu sunumdan sonra öğrencilerden düşüncelerini paylaşmaları istenir (OB4, SDB2.1). Öğrencilerin grup çalışması becerilerini geliştirmeleri amacıyla, sınıf beş-altı kişilik rastgele öğrenme gruplarına ayrılır ve her gruba bir yapay zekâ uygulaması (görüntü tanıma, çeviri uygulamaları vb.) verilir. Öğrenci gruplarından kendi kullandıkları yapay zekâ uygulamaları ile ilgili “Ne gibi sorunlar oluşturabilir?”, “Bu yapay zekâ uygulamasından insanların hakları nasıl etkilenebilir?” ve “Uygulama yasalara uyuyor mu? Uymuyor ise ne gibi sonuçları olabilir?” vb. sorulara cevaplar vermeleri beklenir. Verilen cevaplar doğrultusunda gruplar, seçtikleri yapay zekâ uygulaması için etik ve hukuki boyutları açısından güvenlik/gizlilik önlemleri önerir (SDB2.2). Hak ve özgürlükleri koruyarak, kişisel bilgilerin gizliliğinin ihlal edilmesinin olası sonuçlarını araştırıp, gerekli güvenlik/gizlilik önlemlerini belirlemeleri gruplardan beklenir (D8.2). Puanlama anahtarı veya dereceleme ölçeği aracılığıyla öğrencilerin grup içindeki iş birliği değerlendirilebilir. Yapay zekâ uygulamalarıyla ilgili tartışmalarda öz değerlendirme veya gözlem formları, kişisel bilgilerin gizliliği ve haklar konusundaki farkındalıklarını ölçmek için kullanılabilir. Akran değerlendirme formları ise grup içindeki iş birliği ve katkı düzeylerini izlemeye imkân tanır.

Öğrencilerden "İnternet kullanırken şifre ya da bilgilerinizi kimseyle paylaşmamanız gerektiği söylendi mi? Böylesi bir paylaşımın olası sonuçları neler olabilir?" sorularının cevaplarını tartışmaları istenir. Ardından bilgi güvenliğinin üç temel bileşeni (gizlilik, bütünlük, erişilebilirlik) ile ilgili kısa hikâyeler anlatılır. Öğrencilere üzerinde bilgi güvenliği bileşenlerinin yazılı olduğu üç farklı kart dağıtılır. Öğrenciler kartlarındaki bilgi güvenliğinin temel bileşenlerini örnekler vererek ayırt eder. Her öğrenciden üç güvenlik bileşenini temsil eden bir poster tasarlaması istenir. Posterlerde gizlilik, bütünlük ve erişilebilirliği anlatan basit resim ve açıklamalar olması beklenir. Teknolojik altyapı mevcut ise yapılan posterler EBA bilgi duvarında paylaşılır. Teknolojik altyapı mevcut değilse posterler sınıfa sunulur. Öğrencilerin yapay zekâda verilerin bilgi güvenliğinin temel bileşenlerini açıklama becerileri, poster tasarımı, içerik düzeni ve bilgilerin sunumu kontrol listesi kapsamında değerlendirilebilir.

Öğrenciler grup çalışması becerilerini ortaya koymaları açısından beş altı kişilik rastgele gruplara ayrılır (D3.4). Her grup, belirli bir yapay zekâ uygulamasını seçer (örneğin akıllı telefon uygulamaları, oyunlar, robotlar, sağlık uygulamaları). Gruplar, seçtikleri yapay zekâ uygulamasını etik açıdan, hukuki boyutları, olası riskleri ve alınması gereken e-güvenlik/e-gizlilik önlemleriyle birlikte tartışır (SDB2.2). Ardından, uygulamanın sonuçlarını etik ilkeler, yasal çerçeve ve veri güvenliği açısından değerlendirerek sınıfa sunarlar. Sunumlar sonrasında öğrenciler, ilgili uygulamalarda eksik olan e-güvenlik/e-gizlilik önlemlerini belirleyip bu eksikliklerin nasıl giderilebileceği üzerine tartışma yürütürler (SDB3.3). Puanlama anahtarı veya dereceleme ölçeği aracılığıyla öğrencilerin grup içindeki iş birliği değerlendirilebilir. Akran değerlendirme formları ise grup içindeki iş birliği ve katkı düzeylerini izlemeye imkân tanır.

Performans görevi olarak öğrencilerden, belirli bir yapay zekâ kullanım alanını (oyunlar, sağlık, eğitim, güvenlik, sosyal medya uygulamaları vb.) seçmeleri istenir. Seçilen alana ilişkin yapay zekânın faydalı yönleri, hukuki boyutları ile olası etik ve güvenlik/gizlilik sorunları (özel hayatın gizliliği, veri güvenliği, dijital bağımlılık riski, ayrımcılık vb.) araştırılır ve sınıf ortamında tartışılır. Her grup, araştırma sonuçlarını afiş veya poster çalışması ile sunar. Posterlerde, seçilen yapay zekâ uygulamasının avantajları, olası riskleri ve bu risklere karşı alınabilecek güvenlik/gizlilik önlemleri açıklanır. Öğrencilerin bu süreçte yapay zekâ kullanımlarında etik ilkelere dikkat etmeleri, bilgi güvenliğinin üç temel bileşenini (gizlilik, bütünlük, erişilebilirlik) yansıtmaları, grup içinde iş birliği yapmaları ve kaynak göstermeye özen göstermeleri beklenir. Hazırlanan afiş veya posterler sınıfta sunulur, uygun görülmesi hâlinde okul panosunda veya dijital platformda paylaşılır. Öğrencilerin çalışmaları içerik doğruluğu, güvenlik ve gizlilik önlemlerine ilişkin önerilerin uygunluğu, etik farkındalık, poster düzeni ve sunum becerileri bakımından değerlendirilir.

Öğrenciler gruplara ayrılır. Her gruba yapay zekâ tarihinden önemli bir dönüm noktası (örneğin Turing testinin önerilmesi, ilk yapay sinir ağı modelleri vb.) verilir. Gruplardan bu tarihsel gelişmeyi araştırmaları, neden önemli olduğunu açıklamaları, ardından "Eğer bu gelişme yaşanmasaydı yapay zekâ bugün ne durumda olurdu?" sorusuna cevap verecek şekilde alternatif bir tarih senaryosu yazmaları ve bu senaryoyu yaratıcı bir zaman çizelgesi (çizgi roman, dijital afiş, interaktif sunum vb.) biçiminde sunmaları istenir.

Gruplara ayrılan öğrencilerden yapay zekânın alt dallarını araştırmaları istenebilir. Araştırmaları sonucunda elde ettikleri bilgileri rapor hâline getirip sunmaları ve sınıfça sunum üzerinde tartışmaları istenebilir.

Öğrencilerden günlük hayatta yapay zekânın kullanım alanları ve alt dalları ile ilgili basit senaryolar oluşturmaları ve bu senaryoları canlandırmaları istenebilir.

Öğrencilerden renkli kartonlar kullanarak basit bir yapay zekâ modeli oluşturmaları istenebilir. Öncelikle yapay zekânın basit bir uygulaması (görüntü tanıma sistemi vb.) tanıtılır ve öğrenciler küçük gruplara ayrılabilir. Gruplarından yapay zekâ uygulamasının çalışma sisteminin girdi bölümünde kullanıcıdan bir görüntü yüklemesi istenmesi, işlem bölümünde görüntünün analiz edilerek tanınması, çıktı bölümünde ise nesne hakkında bilgi verilmesi ve algoritmik basamaklarına ayrıştırılması istenir. Öğrencilerden bu basamakları renkli kartonlar üzerindeki yazılı ifadeler ve görsellerle göstererek yapay zekânın işleyişini sınıfta sunmaları istenebilir.

Öğrencilerden yapay zekâ ve insan zekâsı arasındaki benzerlik ve farklılıklar üzerine yazılı bir analiz yapmaları istenebilir. Gelecekte yapay zekâ ile yapılabilecek yenilikçi projeler üzerine bir araştırma ödevi verilebilir, araştırmalarını sınıfta paylaşmaları istenebilir.

Öğrencilere kurgusal bir yapay zekâ sisteminin (örneğin bir sağlık asistanı, sosyal medya algoritması ya da yüz tanıma sistemi) kullanıldığı senaryolar sunulabilir. Bu senaryolara bilerek bazı gizlilik ve güvenlik ihlalleri yerleştirilir (örneğin veri izni alınmadan paylaşım, sürekli izleme, açık konum verisi yayını, çocukların kişisel verilerinin işlenmesi vb.). Öğrencilerden bu senaryoları inceleyerek hangi güvenlik/gizlilik ihlallerinin olduğunu tespit etmeleri, bu ihlallerin birey ve toplum üzerindeki olası etkilerini analiz etmeleri, güvenlik/gizlilik açıklarını ortadan kaldıracak çözüm önerileri geliştirmeleri istenir. Tüm bulgularını bir "Etik Kurul Raporu" şeklinde sınıfa sunabilir.

Yapay zekânın olası kullanım alanlarıyla ilgili öğrencilerden çizimler yapmaları istenerek yaratıcılıkları geliştirilebilir.

Öğrencilere boş bir kâğıt dağıtılarak, yapay zekânın doğru ve yanlış kullanım alanlarını listelemeleri istenebilir.

Öğrencilere yapay zekâ sistemlerinin karar verme süreçlerini simüle eden ve etik kararların sonuçlarını görmelerine yardımcı olabilecek oyunlar (görevli olarak belgeleri inceleyip kararlar alınması gereken bir oyun vb.) oynatılabilir.