4. Öğrenme Alanı: Bilinçli Tüketim, Sürdürülebilir Yaşam

TYB.1.4.1

Öğrencilere su tasarrufu, enerji kullanımı, geri dönüşüm, atık azaltımı, yeniden kullanım  gibi konuları içeren görsel ya da yazılı kaynaklar sunulur. Öğrencilerden kaynaklarda yer  alan uygulamaları "Su Kullanımı", "Enerji Tüketimi", "Atık Oluşumu", "Yeniden Kullanım" ,  "Ulaşım" başlıkları altında ayırmaları; benzer ve farklı uygulamaları karşılaştırmaları istenir  (KB2.7). Öğrenciler  bu kaynakları inceleyerek günlük yaşamda sürdürülebilirlikle ilişkili  uygulamaları belirler, hangi davranışların kaynakları koruduğunu, hangilerinin tüketimi  artırdığını ve hangilerinin günlük yaşamı daha sürdürülebilir hâle getirdiğini söyler. Sür dürülebilirliğin günlük yaşamda suyu, enerjiyi ve diğer kaynakları bilinçli kullanma, israfı  azaltma, yeniden kullanım ve geri dönüşümü destekleme ile ilişkili olduğuna dair bilgiler  verilerek öğrencilerin kaynakları bilinçli kullanmanın önemini söylemeleri ve israfı azalt maya dönük davranışları belirtmeleri beklenir (D16.1). Öğrencilerin verilen kaynaklardaki bilgiler doğrultusunda grup çalışması yoluyla hangi  davranışların ya da uygulamaların sürdürülebilir veya sürdürülebilir olmadığını tablo hâ linde göstermeleri ve sınıfta sunmaları istenir. Grup içinde görev paylaşımı yapmaları,  tabloyu birlikte oluşturmaları ve hangi bilginin nereye yerleştirileceği konusunda uzlaşmaları beklenir (SDB2.1, SDB2.2). Sosyal bilgiler dersinin tüketim ve sorumluluk konularıyla ilişki kurulur. Gruplardan oluşturdukları listelerden hareketle sürdürülebilir bir dünya ve çevre kapsamında günlük yaşamdaki alışkanlıkların etkisine yönelik kısa bir metin  oluşturmaları beklenir. Öğrenciler, oluşturdukları sürdürülebilir yaşam tablosundan hareketle “Sürdürülebilirlik  günlük yaşamda…”, “Kaynakları korumak için…”, “Günlük yaşamda küçük tercihler…” gibi  başlangıçlarla iki ya da üç cümle kurar. Daha sonra bir haber örneğinden ya da örnek  olaydan yola çıkarak öğrencilerin sürdürülebilirlik ile ilgili bilgilerini nesnel biçimde yeni den ifade etmesi sağlanır (E3.2, E1.6). Açıklamalarını sınıf içinde paylaşmaları, arkadaş larının ifadelerini dinlemeleri ve gerektiğinde kendi cümlelerini yeniden düzenlemeleri  beklenir (SDB2.1,SDB3.3). Süreçte öğrencilerin kaynakların korunmasının neden önemli  olduğunu açıkça söylemeleri beklenir (D19.3). Süreç, kontrol listesi ya da öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir.

TYB.1.4.2

Öğrencilere geri dönüşüm işaretleri, tekrar kullanım, ambalaj azaltımı, enerji ve su tasarrufu sağlayan ürün özellikleri ile çevre dostu ürünlerin tek bir özellikten değil birden  çok ölçütten anlaşılabileceğine ilişkin bilgiler verilir. Fen bilimleri dersindeki geri dönüşüm, kaynak kullanımı ve çevresel etki; Matematik dersindeki veri toplama, düzenleme  ve yorumlama süreçleriyle ilişki kurulur. Öğrencilere farklı ürünlere ait örnek ambalajlar,  etiket örnekleri, ürün bilgi kartları ve kısa tanıtım metinleri sunulur. Bu örneklerde tekrar  kullanılabilir matara, cam şişe, kâğıt ambalajlı ürün, doldurulabilir temizlik ürünü, yoğun  ambalaj kullanılan tek kullanımlık ürün, geri dönüşüm işareti taşıyan paketler, enerji ta sarrufu sağlayan ürün bilgileri gibi farklı seçenekler yer alır. Öğrenciler her ürünü am balaj miktarı, tekrar kullanılabilirlik, geri dönüştürülebilirlik işareti, doldurulabilirlik, atık  oluşturma durumu, çevreye ilişkin açıklama içermesi gibi ölçütlere göre inceleyerek bu  ölçütlere ilişkin veri toplar ve kaydeder (E1.6, OB7). Öğrencilerin ürün seçerken kaynak ları bilinçli kullanmaya dönük ölçütleri fark etmeleri ve tüketim kararlarında sorumluluk  göstermeleri beklenir (D16.1). Öğrencilerin ürün örnekleri üzerinde sırayla inceleme yap maları istenir. Bu süreçte istasyon tekniğinden faydalanılabilir. Öğrenciler ilk aşamada topladıkları verileri bir araya getirerek ürünlerin doğa dostu özel liklerine ilişkin veri setleri oluşturur. Verileri başlıklar altında toplarken ürün özelliklerini  parçalarına ayırmaları ve ilişkili olanları aynı kümede göstermeleri beklenir (KB2.4). Ardından benzer özellik taşıyan ürünleri aynı veri setine, farklı özellik taşıyan ürünleri ayrı  veri setine yerleştirmeleri sağlanır. Grup üyelerinin veri tablolarını birlikte kontrol etmesi,  eksik kalan verileri tamamlaması ve ortak veri seti üzerinde uzlaşması beklenir (SDB2.1,  SDB2.2). Öğrencilerin topladıkları verileri ortak başlıklar altında düzenlemeleri istenir. Öğrenciler oluşturdukları veri setlerini inceleyerek her ürün için “Bu ürün hangi özellik leri nedeniyle doğa dostudur ya da değildir?”, “Hangi kanıtlar bu açıklamayı destekliyor?”,  “Bu ürün diğerlerine göre neden daha uygun bir seçenek olabilir?” sorularına cevap verir  ve ürünlerin doğa dostu olup olmadığına ilişkin veriye dayalı açıklama yapar. Bu amaç la her grup seçtiği iki ya da üç ürün için kısa açıklama cümleleri kurar ve bu cümleleri  veri setindeki bulgularla destekler (E3.9, E3.10). Öğrencilerin bir ürünü değerlendirirken  veri setindeki göstergeleri birlikte ele alması ve bunları bir sonuç cümlesine dönüştür mesi beklenir (E3.1). Açıklamalarını grup içinde paylaşmaları, arkadaşlarının veriye dayalı  açıklamalarını dinlemeleri ve gerekçelerini yeniden gözden geçirmeleri sağlanır (SDB2.1,  SDB3.3). Öğrencilerin ürün tercihlerini kanıta dayalı biçimde açıklamaları ve kaynakların  korunmasına yönelik bilinçli değerlendirme yapmaları beklenir (D16.1).Bu sırada ürünlerin  doğa dostu olup olmadığının tek bir özelliğe bakılarak değil, birden çok ölçüt ve kanıtın  birlikte değerlendirilmesiyle anlaşılabileceği hatırlatılır. Süreç, bütüncül dereceli puanla ma anahtarı ile ile değerlendirilebilir.

TYB.1.4.3

Öğrencilere günlük yaşamdan kısa durumlar sunulur. Bu durumlarda artan yemeği de ğerlendiren ve çöpe atmayan bir öğrenci, musluğu yalnızca gerektiği kadar açık tutan  bir aile, gereksiz yanan ışıkları kapatan bir çocuk, ekmeği ihtiyacı kadar alan bir birey,  şarj cihazını kullanım sonrası prizden çıkaran bir kullanıcı gibi davranışlar yer alır. Öğrenciler bu durumları inceleyerek “Hangi kaynak kullanılıyor?”, “Bu davranış tasarrufla  nasıl ilişkilidir?”, “Bu davranış sürdürülmediğinde hangi sorunlar ortaya çıkabilir?”, “Bu  durumu anlamak için başka neyi bilmek gerekir?” gibi sorular üzerinde düşünür. Öğ rencilerin sorularını paylaşmaları, arkadaşlarının sorularını dinlemeleri ve benzer so ruların öğretmen rehberliğinde tahtada ortak soru başlıkları hâline getirilmesi beklenir  (SDB2.1). Bu süreçte öğrencilerin gıda, su ve enerji kullanımına ilişkin günlük davranış ları sorgulamaları sağlanır (E1.6).  Gıda israfı, gereksiz su tüketimi ve enerji kaybının yalnızca bireysel kullanım değil; çevre, bütçe ve kaynakların sürdürülebilirliği açısından da önemli sonuçlar doğurabileceği açıklanır. Fen Bilimleri dersinin doğal kaynakların kullanımı ve çevre; Sosyal Bilgiler  dersinin bilinçli tüketim ve sorumluluk konularıyla ilişki kurulur. Öğrencilere bir haftalık kısa gözlem kayıtları verilir. Bu kayıtlarda israf edilen yiyecek miktarı, açık bırakılan  musluk sayısı, gereksiz yanan ışık süreleri, tekrar kullanılan ürün sayısı ve gün sonunda  oluşan atık miktarı gibi veriler yer alır. Öğrenciler bu kayıtları inceleyerek hangi davra nışların hangi sonuçlarla birlikte görüldüğünü belirler. “Hangi davranış kaynak kullanı mını azaltıyor?”, “Hangi durumda israf artıyor?” gibi sorular yoluyla öğrencilerin gıda, suve enerji tasarrufuna yönelik günlük davranışların sonuçları hakkında akıl yürütmeleri  sağlanır. Ardından yemeğini tabağına ihtiyaç kadar alma ile artan yemeği çöpe atma,  musluğu gerektiği kadar açık tutma ile uzun süre açık bırakma, kullanılmayan lamba yı kapatma ile açık bırakma gibi örnek davranışları “Kaynak Kullanımı”, “İsraf Miktarı”,  “Çevresel Etki” ve “Günlük Yaşama Yansıma Düzeyi” başlıkları altında karşılaştırmaları  beklenir (E1.6). Öğrencilerin ulaştıkları sonuçları sınıf içinde paylaşmaları ve arkadaş larının gerekçelerini dinlemeleri beklenir (SDB2.1). Bu sırada tasarruf davranışlarının  yalnızca az kullanmak değil gerektiği kadar kullanmak, israfı azaltmak ve kullanım son rasında kaynağı korumak olduğu vurgulanır (D17.2). Öğrencilerin günlük yaşam davranışlarının farklı sonuçlar doğurduğunu gerekçeleriyle  açıklamaları istenir (D16.1). Öğrenciler, inceledikleri durumlar ve karşılaştırma sonuç larından hareketle ulaştıkları çıkarımları yeniden gözden geçirir. Açık uçlu sorular yo luyla “Hangi davranışın sonucunu daha iyi fark ettim?”, “Bu sonuca hangi örnekten ha reketle ulaştım?” gibi sorulara cevap vermeleri sağlanır. Öğrencilerin gıda, su ve enerji  tasarrufuna yönelik günlük davranışların sonuçlarına ilişkin çıkarımlarını yansıtmaları beklenir. Her öğrenci “Benim Tasarruf Kararım” başlıklı kısa bir not yazar. Gıda, su  ya da enerji kullanımına ilişkin küçük ve uygulanabilir bir davranış değişikliği seçer ve  nedenini açıklar. Kendi ulaştığı sonuçlar arasından yaşamına en uygun olanı seçmesi  ve bunu uygulamaya dönük karar hâline getirmesi beklenir (E2.2). Öğrencilerin kendi  değerlendirmelerini arkadaşlarıyla paylaşmaları, akranlarının görüşlerini dinlemeleri  ve gerekirse kararlarını yeniden düzenlemeleri sağlanır (SDB2.1, SDB3.3). Öğrencilerin kaynak kullanımına yönelik uygulanabilir öneriler geliştirmeleri ve bilinçli kullanımın  önemini kendi çıkarımlarıyla açıklamaları istenir (D16.1). Süreç, öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir.

TYB.1.4.4

Öğrencilere “bir sınıf pikniği için alışveriş”, “bir haftalık kahvaltılık alışverişi” veya “okul  projesi için kırtasiye alışverişi” gibi gerçek yaşam senaryolarından biri verilir. Senaryoya  uygun olarak market broşürleri, dijital katalog sayfaları, fiş örnekleri ve ürün listeleri in celenir. Öğrencilerden ihtiyaç duyulan ürünleri belirlemeleri, her ürün için birim fiyat,  paket içeriği, alınacak miktar ve varsa indirim bilgisini tabloya kaydetmeleri ya da benzer ürünlerin yaklaşık fiyatlarına ilişkin ön bilgilerini kullanmaları istenir. “İhtiyaç duyu lan miktarı nasıl belirledin?” sorusu yoluyla öğrencilerin gerekli veriyi seçerek toplaması  sağlanır (E1.6, OB7). Bu sırada alışverişte yalnızca ürünün fiyatına değil, miktarına, paket  içeriğine, gerçek ihtiyaca ve toplam bütçeye de dikkat edilmesi gerektiğine ilişkin hatırlatmalar yapılır. Öğrencilerin fiyat ve miktar bilgisini ihtiyaçla ilişkilendirerek toplamaları ve bütçe kararlarında sorumlu davranmaya yönelmeleri beklenir (D16.1). Öğrencilerin  alışveriş senaryosuna uygun ürün bilgilerini birlikte inceleyip tabloya aktarmaları istenir. Öğrenciler, topladıkları fiyat ve miktar verileri üzerinden her ürün için toplam maliyeti hesaplar. Ardından tüm ürünlerin toplam maliyetini bulur ve bunu tabloya işler. Öğrencilerin  hesaplamaları dikkatli ve planlı biçimde yürütmeleri, bütçe kararlarını sayısal verilere dayandırmaları beklenir. Öğrencilerin fiyat ve miktar verileri üzerinde işlem yaparak toplam  maliyeti hesaplamaları istenir (E3.7). Öğrencilere belirli bir bütçe sınırı verilir. Öğrenciler hesaplama sonuçlarından hareketle  bu bütçenin yeterli olup olmayacağına ilişkin tahminde bulunur. Bütçe sınırını aşan ya  da bütçe içinde kalan ürün gruplarını belirler. Öğrencilerin hesaplama sonuçlarını gün lük yaşam bağlamında yorumlayarak bütçeye ilişkin tahminde bulunması sağlanır (E3.1).  Öğrenciler "Bütçe yeterlidir.", "Bütçe sınırlıdır.", "Ürün tercihi değiştirilmelidir.", "Miktar  yeniden planlanmalıdır." gibi kısa ve gerekçeli sonuç cümleleri kurar (SDB2.1, SDB3.3).  Öğrencilerin alışveriş kararlarını verilere dayalı biçimde değerlendirmeleri ve bütçe plan lamasında sorumluluk göstermeleri beklenir (D16.1). Süreç gözlem formu ile değerlendi rilebilir. Öğrencilere performans görevi olarak “Doğa Dostu, Tasarruflu ve Planlı Alışveriş Dosyası”  hazırlama görevi verilebilir. Öğrenciler bu dosyada doğa dostu ürünlere ilişkin veri toplar  ve ürünlerin doğa dostu olup olmadığına yönelik kanıta dayalı açıklama yapar. Gıda, su  ve enerji tasarrufuna yönelik günlük davranışların sonuçlarına ilişkin çıkarımlarını yansıtan öneriler geliştirir ve alışverişte fiyat ve miktar bilgilerine dayalı olarak bütçe tahmini  oluşturur. Öğrenciler hazırladıkları dosyayı tablo, kısa açıklama, karşılaştırma ve bütçe  planı ile destekleyerek sunar. Performans görevleri; analitik dereceli puanlama anahtarı  ile değerlendirilebilir.

Öğrencilerden okul kantinindeki veya yemekhanesindeki israfı azaltmaya yönelik bir sıfır atık eylem planı hazırlamaları istenebilir.

Öğrencilerden çevre dostu ürünlerin özelliklerini araştırarak bilgilendirici afiş, dijital sunum veya kısa video hazırlamaları istenebilir.

Öğrencilerden gıda, su ve enerji tasarrufuna yönelik bilinç oluşturmak amacıyla afiş,  slogan veya kısa video hazırlamaları istenebilir.

Öğrencilerden aynı bütçe ile farklı alışveriş senaryoları geliştirmeleri ve sonuçlarını tab lolaştırmaları istenebilir.

Öğrencilerden günlük yaşamlarında israf, tekrar kullanım ve ihtiyaç–istek ayrımına iliş kin örnek cümleler yazmaları istenebilir.

Öğrencilerden ambalajlar üzerinde sıkça karşılaşılan işaretlerin anlamlarını içeren görsel bir rehber hazırlamaları istenebilir.

Öğrencilerden günlük yaşamlarındaki davranışlara örnekler vererek bunları “tasarruflu  davranış” ve “israf eden davranış” şeklinde sınıflandırmaları istenebilir. Öğrencilerden alışveriş senaryolarında “ihtiyaç–istek” ayrımına yönelik basit örnek cümleler yazmaları istenebilir.