2. Öğrenme Alanı: Düzenli Bakım, Sağlıklı Yaşam

TYB.1.2.1

Öğrencilerden bir gün içinde yaptıkları temizlik uygulamalarını düşünmeleri istenir. Her  öğrenci önce bireysel olarak kendi gününü sıraya koyar. Ardından “uyandıktan sonra”,  “yemeklerden önce ve sonra”, “okuldan gelince”, “yatmadan önce” zaman dilimlerine göre  hangi temizlik alışkanlıklarını uyguladığını söyler. Daha sonra küçük gruplarda bu alışkanlıkları ortak bir listeye dönüştürür ve listedeki davranışları "Kişisel Temizlik", "Kıyafet ve  Eşya Temizliği", "Ortak Alan Temizliği" başlıkları altında tanımlar (SDB2.2). “Hangileri her  gün düzenli yapılmalıdır?”, “Hangileri doğrudan beden temizliği ile ilgilidir?”, “Hangileri yaşanılan ortamın temizliğini etkiler?” gibi sorular yöneltilir. Öğrenciler bu sorular doğrultusunda listedeki davranışları yeniden gözden geçirir, uygun başlık altında toplar ve her bir  alışkanlığı kendi ifadeleriyle açıklar (E1.6). Öğrencilerin kendi günlük yaşantılarından yola  çıkmaları ve arkadaşlarının söyledikleriyle kendi uygulamalarını karşılaştırmaları ve günlük temizlik alışkanlıklarına ilişkin yeni örnekler vermelerine imkân sağlanır (E1.1). Böylece  öğrenciler beden temizliğini düzenli ve özenli yapmaya ilişkin örnekler verir (D18.1) ve ortak kullanım alanlarının temiz tutulmasına yönelik davranışları belirtir (D18.2). Bu süreçte  konuşma halkası tekniğinden yararlanılabilir.

“Neden”, “ne zaman”, “nasıl” ve “olmazsa ne olur” soru kökleri tahtaya yazılır. Öğrenciler  bu köklerden yararlanarak listedeki her alışkanlık için sorular sorar ve sorularını paylaşır  (E3.8). Daha sonra benzer sorular bir araya getirilerek sınıfın ortak soru havuzu oluşturulur. Bu aşamada sorularını açık ve anlaşılır biçimde ifade etmeleri, başkalarının sorularını  dinlemeleri beklenir (SDB2.1). Böylece öğrenciler kişisel temizlik alışkanlıkları ile sağlık  arasındaki ilişkiyi sorgular (D18.1). Bu süreçte düşün-eşleş-paylaş tekniğinden yararla nılabilir.

Öğrenciler, ortak soru havuzundan cevap arayacakları soruları seçer ve bu sorular için  hangi kaynaklardan yararlanacaklarını belirler. Aile bireyleriyle kısa görüşmeler yapma,  sağlık broşürlerini inceleme, öğretmenin sunduğu güvenilir metinleri okuma, çocuklara  uygun dijital içerikleri tarama, kendi günlük temizlik uygulamalarına ilişkin kısa gözlem  notları tutma gibi yollarla günlük temizlik alışkanlıkları hakkında bilgi toplar (OB1, OB2).  Öğretmen, öğrencilere "Bu soruya cevap bulmak için hangi kaynak daha uygundur?",  "Bulduğunuz bilgiyi nasıl kaydedeceksiniz?" sorularını yöneltir; öğrenciler, seçtikleri kay naklardan ulaştıkları bilgileri "Alışkanlık", "Bilgi Kaynağı" , "Öğrendiğim Bilgi" başlıklarından  oluşan bir tabloya aktararak kaydeder. Böylece öğrenciler uygun temizlik araç ve yön temlerine ilişkin bilgi toplar (D18.2) ve hastalıklardan korunmada günlük temizlik alışkan lıklarının rolüne ilişkin veriler kaydeder (D13.4).

Öğrenciler, topladıkları bilgileri küçük gruplar arasında paylaşır ve her bilgi için en az iki  kaynağı karşılaştırır. “Bu bilgi başka hangi kaynakta da yer alıyor?”, “Kaynaklar aynı açıklamayı yapıyor mu?”, “Bu bilgi günlük yaşamda uygulanabilir mi?” gibi sorular yoluyla günlük  temizlik alışkanlıkları hakkında topladıkları bilgilerin doğruluğunu değerlendirmeleri sağlanır (OB1). Bilgiyi hemen kabul etmeyip ikinci bir kaynağa başvurmaları (E3.9), kaynaklar  arasındaki benzerlik ve farklılıkları incelemeleri (E3.10) ve hangi bilginin daha güvenilir  olduğunu gerekçeleriyle açıklamaları sağlanır. Öğrenciler grup içinde farklı kaynaklara  dayalı görüşleri tartışır, arkadaşlarının açıklamalarını dikkatle dinler ve gerektiğinde önceki kayıtlarını düzeltir (SDB2.1, SDB3.3).

Öğrenciler, doğruluğunu değerlendirdikleri bilgilerden hareketle günlük temizlik alışkanlıklarının yapılması ve yapılmaması durumlarında ortaya çıkabilecek sonuçları sıralar. Öğrencilere “Bir temizlik alışkanlığı düzenli uygulanmadığında ne olur?”, “Hangi alışkanlıklar  bireyin sağlığını doğrudan etkiler?”, “Hangi alışkanlıklar ortak yaşam alanlarını etkiler?”  gibi sorular sorulur. Öğrenciler bu sorular doğrultusunda neden-sonuç ilişkileri kurar ve  günlük temizlik alışkanlıklarıyla ilgili çıkarım yapar (E3.1). Daha sonra her öğrenci “Benim  günlük temizlik kuralım…” ifadesiyle başlayan bir cümle kurar ve kendi yaşamında uygulayacağı bir temizlik düzenini açıklar (E2.2). Öğrenciler beden temizliğini zamanında ve özenli yapmanın gerekliliğini açıklar (D18.1), ortam temizliğinin ihmal edilmesinin doğuracağı sonuçları söyler (D18.2) ve ortak alanların temizliğinde görev almanın gerekli  olduğunu belirtir (D18.2). Öğrencilerden kişisel temizlik ve hijyen konusunda güvenilir bilgiye dayalı değerlendirme yapmaları (D18.1) ve hastalıklardan korunmaya yönelik doğru  uygulamaları seçmeleri beklenir (D13.4). Süreç bütüncül dereceli puanlama anahtarı ile  değerlendirilebilir.

TYB.1.2.2

Öğrencilere günlük yaşamdan sağlık ve hijyenle ilgili kısa durum görselleri sunulur. Öğ renciler bu görselleri inceleyerek her durumdaki nitelikleri “temiz-kirli”, “sağlıklı-riskli”,  “uygun-uygun değil”, “kişisel-ortak” gibi ifadelerle tanımlar (OB4). Öğrencilere “Bu durumda sağlığı koruyan özellik nedir?”, “Hangi davranış hijyen açısından risk oluşturur?”,  “Bu eşya kişisel mi, ortak mı kullanılmalıdır?” gibi sorular yöneltilerek öğrencilerin uygun  niteliği seçmeleri ve ölçüte göre ayırt etmeleri sağlanır (E1.6). Bu sırada el hijyeninin  özellikle yemek öncesi, tuvalet sonrası ve dış ortamdan geldikten sonra önemli olduğu na; havlu, tarak, diş fırçası, su matarası gibi kişisel eşyaların ortak kullanılmaması gerek tiğine; kapalı ortamların düzenli havalandırılmasının hijyen açısından önemli olduğuna;  ağız ve diş bakımının günlük sağlık rutinlerinin bir parçası olduğuna; terleme, kirlenme ve  fiziksel etkinlik sonrasında kıyafet temizliğine dikkat edilmesi, yetersiz havalandırma, ortak eşya paylaşımı, düzensiz kişisel bakım, spor sonrası temizlik eksikliği gibi durumların  sağlık üzerindeki etkilerine ilişkin kısa bilgiler verilir. Öğrenciler bu nitelikleri, fen bilimleri dersindeki sağlık, hijyen, hastalıklardan korunma ve mikroorganizmaların bulaşma  koşullarıyla ilişkilendirir. Öğrencilerin beden temizliğini düzenli yapmaya ilişkin örnekler  vermeleri (D18.1) ve ortak kullanım alanlarının hijyenine yönelik davranışları belirtmeleri  (D18.2) sağlanır. Bu süreçte durum inceleme, soru cevap tekniklerinden yararlanılabilir.

Öğrencilere "Sağlık ve Hijyen Gözlem Çizelgesi" verilir. Çizelgede "El Temizliği", "Sınıfın  Havalandırılması", "Ortak Alanların Temiz Kullanımı", "Kişisel Eşyaların Bireysel Kullanımı",  "Spor Sonrası Kıyafet Değişimi", "Ağız ve Diş Bakımına Dikkat Etme" gibi başlıklar yer alır.  Öğrenciler belirlenen süre boyunca sınıf, okul ve ev yaşamında gözlemledikleri sağlık ve  hijyenle ilgili durumlara ilişkin veri toplar ve kaydeder (OB7). Öğrencilerin yalnızca gözlemledikleri durumu ilgili başlık altında işaretlemeleri ve veriyi ölçüte göre seçerek  kaydetmeleri istenir (E1.6). Gözlem yaparken dikkatlerini belirlenen başlıklara yöneltmeleri (E3.2), çizelgeyi aynı sırayla doldurmaları (E3.7) ve her kaydı gözlemledikleri duruma  dayandırmaları beklenir. Öğrencilerin verileri çizelgeye aktarırken matematik disiplinin deki veri toplama, tablo oluşturma ve sıklık belirleme süreçleriyle ilişki kurmaları ve göz lem verisini düzenli biçimde kaydetme işini sayısal ve görsel düzenleme ile birleştirmeleri  sağlanır. Kişisel bakım araçlarının bireysel kullanılması, ortak alanlarda hijyen kurallarına  uyulması, spor ve fiziksel etkinlik sonrasında beden ve kıyafet temizliğine dikkat edilmesi  ve sınıf ile ev ortamının düzenli havalandırılmasının sağlık açısından önemli olduğuna iliş kin bilgiler verilir. Öğrencilerin uygun temizlik araç ve yöntemlerine ilişkin verileri kaydetmeleri (D18.2) ve hastalıklardan korunmada hijyen davranışlarının rolünü gözlem yoluyla  ortaya koymaları (D13.4) sağlanır.

Öğrenciler, gözlem çizelgelerinde topladıkları verileri bir araya getirerek hangi hijyen  davranışlarının daha sık, hangilerinin daha az gözlendiğini belirler; ardından bu verileri  tablo ya da basit sütun grafiği hâline getirip açıklar (OB7). Öğrencilere “En sık gözlenen  hijyen davranışı hangisidir?”, “Hangi davranış daha az gözlenmiştir?”, “Bu veriler sınıf ve  günlük yaşam hakkında bize ne söylüyor?” gibi  sorular yöneltilerek öğrencilerin cevaplarını topladıkları verilere dayandırmaları, veriler arasındaki örüntüleri görerek açıklama  yapmaları sağlanır (E3.1, E3.6).

Öğrenciler verilerini arkadaşlarının verileriyle karşılaştırır, benzerlik ve farklılıkları söyler  ve açıklamalarını neden-sonuç ilişkisi kurarak sunar. Grup içinde verileri birlikte yorumlamaları, arkadaşlarının açıklamalarını dikkatle dinlemeleri ve ortak bir sunum hazırlamaları beklenir (SDB2.1, SDB2.2). Öğrencilerden en sık ve en az gözlenen hijyen davranışlarını karşılaştırıp bunların sağlık ve hijyen açısından ne anlama geldiğine dair açıklama  oluşturmaları istenir. Böylece öğrencilerin beden temizliğini düzenli yapmanın önemini  verilerle açıklamaları (D18.1), ortam temizliğinin ihmal edilmesinin doğurabileceği sonuçları söylemeleri ve ortak kullanım alanlarının hijyeninde sorumluluk alınması gerektiğini  belirtmeleri (D18.2) sağlanır. Süreç, gözlem formu veya öz değerlendirme formu ile değerlendirilebilir.

TYB.1.2.3

“Sınıfta Bir Sabah, İki Farklı Başlangıç” canlandırması yapılır. Bir grup, kahvaltı yapan,  su içen ve okula hazırlıklı gelen bir öğrenciyi; diğer grup ise kahvaltı yapmadan evden  çıkan, gün içinde paketli atıştırmalıklarla beslenen ve su içmeyen bir öğrenciyi can landırır. “Hangi öğrencinin gün içinde daha dinç kalması beklenir?”, “Hangisinde dikkat  dağınıklığı ya da çabuk acıkma daha sık görülebilir?” gibi sorular yöneltilerek öğrencile rin beslenme ile vücut sağlığı arasındaki ilişkiye dair varsayımda bulunmaları sağlanır.  Öğrencilere yeterli ve dengeli beslenmenin büyüme, enerji düzeyi, derslerde dikkat ve  fiziksel etkinliklere katılım açısından önemli olduğuna, su tüketiminin de sağlıklı yaşamın  bir parçası olduğuna, paketli gıda tüketim sıklığının kısa süreli tokluk ve düzensiz bes lenmeyle ilişkisine dair bilgiler verilir (D13.1). Fen bilimleri dersindeki sağlıklı yaşam ve  beslenme içeriğiyle ilişki kurulur.

Öğrencilere üç günlük beslenme günlüğü ve bu günlerde gözlenen bazı durumları içeren  bir çalışma kâğıdı verilir. Günlüklerde kahvaltı yapma, su tüketimi, sebze-meyve tüketimi,  paketli atıştırmalık sıklığı ve öğün düzeni yer alır. Karşılarında ise “dinç hissetme”, “ders  sırasında dikkatini sürdürme”, “çabuk acıkma”, “susuzluk hissi”, “yorgunluk” gibi durumlar  bulunur. Öğrenciler bu günlükleri inceleyerek hangi beslenme davranışlarının hangi du rumlarla daha sık birlikte görülebileceğini belirler ve ilişkiye dair örüntüleri listeler (OB7).  “Hangi durum tekrar ediyor?”, “Hangi beslenme davranışı ile hangi sonuç daha sık birlikte  görülüyor?” soruları yöneltilerek öğrencilerin tekrar eden ilişkileri fark ederek listele meleri sağlanır (E3.7). Öğrenciler yeterli ve dengeli beslenmeye ilişkin tekrar eden gös tergeleri söyler ve vücudu için yeterli su ve besin almanın önemini veri üzerinden görür  (D13.1). Matematik disiplininin veri düzenleme konusu ile ilişki kurulur. Öğrenciler; "İki Gün, İki Menü" etkinliğinde iki farklı günlük beslenme düzenini inceleyerek  bunları "Enerji Düzeyi", "Tokluk Süresi", "Dikkat ve Derse Katılım" , "Fiziksel Etkinlikte Daya nıklılık" başlıkları altında karşılaştırır. Bir menüde düzenli kahvaltı, su tüketimi ve dengeli  öğünler; diğer menüde öğün atlama, tek yönlü beslenme ve düşük su tüketimi yer alır.  “Bu iki durumda hangi başlıkta belirgin fark görüyorsun?”, “Hangi beslenme durumu vücut  sağlığını daha çok destekliyor?” soruları yöneltilerek öğrencilerin karşılaştırma ölçütle rine göre açıklama yapması sağlanır. Öğrenciler bu aşamada karşılaştırma sonuçlarını  Venn şeması ya da karşılaştırma tablosu üzerinde gösterir ve açıklar. Öğrenciler sağlıklı  ve sağlıksız besinleri ayırt eder, sağlıklı besinleri tercih etmenin sonuçlarını karşılaştırmalı  biçimde açıklar ve dengeli beslenmenin önemini somut başlıklarla ortaya koyar (D13.1).  Öğrenciler ulaştıkları karşılaştırma sonuçlarından hareketle “Düzenli kahvaltı yapan öğ rencilerin gün içindeki dikkat düzeyi daha yüksektir.”, “Yeterli su tüketimi fiziksel ve zihin sel iyi oluşu destekler.”, “Tek yönlü ve düzensiz beslenme kısa sürede enerji düşüklüğüne  yol açabilir.” gibi beslenmenin ve yeterli su tüketmenin vücut sağlığı üzerindeki etkileri ne ilişkin önermeler sunar. Ardından öğrenciler bu önermeleri destekleyen “Bir Günlük  Dengeli Menü” ya da “Sağlıklı Gün Tabağı” tasarlar ve kısa bir sunumla önerilerini sınıfa  açıklar. “Önermeni hangi örnekle desteklersin?”, “Bu öneri günlük yaşamda nasıl uygu lanabilir?” soruları yöneltilerek öğrencilerin önermelerini günlük yaşamla ilişkilendirmesi  sağlanır. Önermelerini sunarken açık, düzenli ve gerekçeli konuşmaları (SDB2.1), grupça  ortak öneri geliştirip iş bölümü yapmaları (SDB2.2) ve önerilerini savunmaları beklenir  (SDB3.3). Burada ulaştıkları sonuçları yeni bir ürün veya  cümleye dönüştürmeleri iste nir (KB2.14). Bu sırada dengeli ve sağlıklı beslenmenin günlük yaşamda uygulanabilir bir  tercih olduğu, yeterli su tüketiminin bu düzenin ayrılmaz parçası olduğu ve sağlıklı vücut  ağırlığını korumada beslenme önerilerinin önemli olduğu vurgulanır. Türkçe disiplininin  konuşma ve anlatım süreçleriyle ilişki kurulur. 

Öğrencilerden performans görevi olarak beslenme günlüğü ve porsiyon karşılaştırma  çalışmalarından yararlanarak günlük yaşamlarındaki beslenme düzenlerini değerlen direcekleri “Sağlıklı Beslenme Tabağım” adlı bir çalışma hazırlamaları istenebilir. Bu  kapsamda öğrenciler, hazırladıkları ve porsiyonladıkları tabak üzerinden beslenme  ile vücut sağlığı arasındaki ilişkiye ilişkin çıkarımlarını gerekçeleriyle açıklayarak arkadaşlarına sunarlar. Hazırlanan ürünler, dereceli puanlama anahtarı ile değerlendirilebilir. Öğrenciler, önceki aşamalarda ulaştıkları varsayımlarını, örüntü listelerini, karşı laştırmalarını ve önermelerini yeniden gözden geçirir. “Başlangıçtaki varsayımım değişti  mi?”, “Hangi çıkarımımı veri daha güçlü destekledi?”, “Kendi beslenme düzenimde hangi  değişiklikleri yapabilirim?” gibi sorulara cevap verir ve ulaştığı çıkarımları değerlendirir. Bu  aşamada öğrenciler kısa bir öz değerlendirme formu doldurur ve “Bir Haftalık Küçük Beslenme Hedefim” başlıklı kişisel kararlarını yazar. Kendi ulaştıkları sonucu yeniden gözden  geçirmeleri ve yeni duruma uygulamaları (KB2.15) istenir. Öğrencilerin kendi beslenme  düzenine dönük küçük ve uygulanabilir hedef seçmeleri (E2.2) ve hangi çıkarımın daha  güçlü olduğuna karar vermeleri (E1.6) beklenir. Kendi değerlendirmelerini arkadaşlarıyla  paylaşmaları ve akran geri bildirimi almaları sağlanır (SDB2.1, SDB3.3). Öğrenciler sağlıklı  besinleri tercih etmeye yönelik kendi hedeflerini belirleyerek dengeli beslenmeye yönelik  çıkarımlarını değerlendirir (D13.1). Süreç, öz değerlendirme formu veya kontrol listesi ile  değerlendirilebilir.

Öğrencilerden temizlik alışkanlıklarının toplum sağlığı üzerindeki etkilerini araştırmaları  ve bilgilendirici broşür, afiş veya kısa sunum hazırlamaları istenebilir. Öğrencilerden okulun veya evin bölümlerini içeren bir kat planı üzerinde "hijyen açısın dan enriskli" ve "en güvenli" alanları farklı renklerle işaretleyerek bir ısı haritası oluştur maları istenebilir. Öğrencilerden yaşadıkları şehrin geleneksel yemeklerinin besin değerlerini araştırarak,  bu yemeklerin hazır gıdalarla karşıl aştırıldığı bir "Şehir Sağlık Raporu" hazırlamaları iste nebilir.

Öğrencilerden günlük temizlik alışkanlıklarını takip edebilecekleri ve öz değerlendirme  yapabilecekleri günlük rutin çizelgelerini doldurmaları istenebilir. Öğrencilerden hijyen kurallarına uyan ve uymayan iki karakterin bir gününü anlatan kısa  hikâye yazmaları istenebilir. Öğrencilerden bir gün içindeki beslenme alışkanlıklarını gözlemlemeleri ve elde ettikle ri verilerden yararlanarak "Dengeli/Sağlıklı" ile "Hazır Gıda/Sağlıksız Gıda" kategorilerini  içeren bir karşılaştırma tablosu hazırlamaları istenebilir.