1. TEMA: SABA DİZİSİNDE ETÜT VE ESER UYGULAMALARI

SAB11. Müziksel Çalma

E3.2. Odaklanma

SDB1.2. Kendini Düzenleme (Öz Düzenleme), SDB2.1. İletişim, SDB2.2. İş Birliği

D10. Mütevazılık, D12. Sabır, D16. Sorumluluk

OB1. Bilgi Okuryazarlığı, OB4. Görsel Okuryazarlık

UD.8.1.1. Saba makamında etütleri ve Türk müziği eserlerini çalabilme

a) Saba makamındaki etüt ve Türk müziği eserlerini çözümler.

b) Doğru duruş ve tutuş pozisyonu alarak saba makamında etütleri ve Türk müziği eserlerini çalar.

c) Çalgıya özgü teknikleri kullanır.

ç) Ezgisel yapıya uygun olarak saba makamında etütleri ve Türk müziği eserlerini çalar.

Saba Makamı Dizisi

makam, Türk müziği, ud

Öğrenme çıktıları, açık uçlu sorulardan oluşan çalışma kâğıtları ve gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Verilen makamlarda eser ve egzersiz çalmaya yönelik performans görevi verilebilir. Verilen performans görevi, dereceli puanlama anahtarı ve gözlem formu ile değerlendirilebilir.

Öğrencilerin Türk müziğinde yer alan nikriz ve hicaz makamlarından ud ile Türk müziği eserleri çalabilme ile ilgili öğrenme çıktılarına sahip oldukları kabul edilmektedir.

Bileşik makamların yapıları ve karakteristik özellikleri konusunda genel bir bilgilendirme yapılarak daha önce özel birleşik bir makam öğrenildiğine ilişkin sorular sorulabilir. Saba makamının seyir özelliklerini konu alan egzersizler verilerek öğrencilerden solfej yapması istenebilir. Makamı genel özelliklerine dair tahminde bulunmaları istenebilir. Özel birleşik makamlara ilişkin bilgilendirme yapılabilir.

Öğretmen saba makamına geçki yapan bir uşşak taksim çalabilir. Taksimin bu bölümünde öğrencilerin duygu ve düşüncelerini ifade etmesi istenebilir. Daha sonra saba makamında bir taksim yapılarak makamın genel özelliklerine dair bilgilendirme yapılabilir. Önceki öğrenmeler ile saba makamı arasında köprü kurulabilir. Gündelik yaşamdan örnekler verilebilir. Sabah ezanı dinletilir ve aslında her gün duyduğumuz bu makamın duygusal olarak etkilerini düşünmeleri istenebilir. Öğretmen saba makamında bir oyun havası çalar ve her makamın dingin ve hüzünlü bir etkisi olabileceği gibi neşeli yönlerinin de olabileceği izlenimi uyandırabilir. Saba makamı kullanılan dizi ya da film müziklerinden örnekler dinletilerek tema olarak hangi duyguyu işlediklerine dair tespitte bulunmaları istenebilir. Saba makamının dingin ve neşeli yönlerinin Türk müziği eserlerinde nasıl bir kontrast oluşturduğu konusunda tartışılabilir.

UD.8.1.1

Saba makamının genel özellikleri görsel ve işitsel materyaller aracılığı ile anlatılır (OB4, SDB2.1). Saba makamının kendine özgü bir dörtlüsü olduğu için burada diziyi meydana getiren seslerin tümü, icra eksenine uygun aktarılır. Örneğin arel sistemine göre beşinci derecede verilen dik hisar perdesi uygulamada hüseyni olarak solfej yapılır ve çalınır. Öğrencilerin odaklanması ve çözümlemesi beklenir (E3.2). Bu süreç, gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Daha sonra öğretmen, saba makamından oluşan etüt ve Türk müziği eserlerini uygun bona ve solfej tekniklerini kullanarak sergiler. Öğrencilerin etkin bir şekilde dinlemeleri beklenir (SDB2.1). Öğretmen tarafından yapılan bona ve solfeji incelemeleri istenir. Ardından etüt ve Türk müziği eserini uygun teknikleri kullanarak önce bona, ardından solfej yapmaları istenir (KB2.14, SAB6). Seslendireceği saba makamındaki etüt ve Türk müziği eserlerinde kullanılacak parmak pozisyonu ve doğru duruş pozisyonu uygulamalı olarak gösterilir (KB2.2). Ardından öğrencilerden ayna karşısında doğru duruş ve parmak pozisyonlarını kontrol etmeleri, kendilerini değerlendirmeleri, doğru duruş ve tutuş pozisyonunda çalmaları istenir (D10.1, SDB1.2). Bu süreç; usulü doğru vurup okuma, temiz çalma, metronom içinde çalabilme gibi bileşenleri içeren gözlem formu kullanılarak değerlendirilebilir. Öğretmen saba makamını oluşturan özel dörtlü uygulamalarından bahsederek makama dair ön hazırlık yapar. Parmak pozisyonlarını görseller aracılığı ile gösterip yaptırarak hatırlatır (OB4). Bu süreçte özel saba dörtlüsü ve çargâh perdesi üzerinde II ve III. pozisyon ile seslendirilen hicaz beşli bölerek çalışılır (KB2.4). Daha sonra saba makamını oluşturan güçlü, durak, seyir özellikleri (inici-çıkıcı vb.) gibi bileşenler görseller aracılığı ile aktarılır (OB4). Öğrencilerden önce dörtlü-beşli daha sonra da dizinin tamamını seslendirmeleri istenir. Mordan, trill gibi temel nüans terimleri aktarılır ve uygulama yapmaları istenir. Bunu yaparken sorumluluklarının bilincinde ve sabırlı olmaları beklenir (D12.3, D16.3). Bu süreç, makamın dizisi ve seyir özelliklerine dair açık uçlu sorulardan oluşan çalışma kâğıtları ile değerlendirilebilir. Dizi sesleri çalınırken dügâh teli 2. pozisyon IV. kolon sesi olan hicaz perdesi, dört ve beşinci parmaklar ayrı ayrı kullanılır ve dikkat etmeleri beklenir (E3.2). Bu perde makamın icrası sırasında dördüncü parmak ile seslendirildiği için duruma uygun egzersiz örnekleri gösterilir ve öğrencilerin yapması beklenir (SDB1.2). Öğretmenin öğrencilere görseller aracılığı ile verdiği egzersizler (OB4) daha sonra da Türk müziği repertuvarına özgü örnekler ile makamın karakteristik özellikleri aktarılır (KB2.2). Makam uygulamalarına ilişkin işitsel ve pratik olarak her türlü bilgiye ihtiyaç duymaları beklenir (OB1). Egzersizlerden ikisinin bireysel (KB2.14), örnek eserin ise toplu bir şekilde icra edilmesi beklenir (SDB2.2). Nikriz makamının belirgin şekilde algılanması için orta uzun seslerden oluşan etütler ve Türk müziği eserleri, öğretmen tarafından ezgisel yapıya uygun olarak çalınır. Gözlemledikten sonra (KB2.2) eserleri ezgisel yapıya uygun olarak yorumlamaları istenir (OB1, KB2.14). Çalışmalarında sabırlı olmaları beklenir (D12.3). Bu süreç, hicaz makamında eser ve egzersiz çalmaya yönelik performans görevi verilerek değerlendirilebilir. Verilen performans görevi, analitik dereceli puanlama anahtarı ve gözlem formu ile değerlendirilebilir.

Saba makamının tarihsel gelişimi ve farklı coğrafyalardaki kullanımı üzerine araştırmalar yapmaları istenebilir. Klasik Türk müziği eserleri analiz edilerek form, melodi açısından detaylı çalışmalar yapılabilir. Saba makamında özgün taksimler yapmaları beklenebilir. Öğrencilerin saba makamında kısa motifler oluşturup bir eser formunda geliştirmeleri sağlanabilir. Saba makamından diğer makamlara geçiş çalışmaları yapılabilir. Saba makamındaki bir eserin farklı bir perdeye taşınarak icra edilmesi istenebilir.

Her öğrencinin gelişimi takip edilerek bireysel geri bildirimler verilebilir. Eserler ve etütler metronom aleti ile yavaşlatılarak çalınabilir. Öğrencinin doğru parmak pozisyonlarını geliştirmesi için enstrümanda uygun yerlere dokunsal çıkartmalar veya işaretler konulabilir. “Önce bunu yapacağız, sonra bunu ekleyeceğiz.“ şeklinde açık ve basit yönergeler verilebilir. Bir öğrencinin parçayı tam olarak çalması beklenmiyorsa en azından ritmini doğru yapması, sadece belirli bölümlerini çalması gibi alternatif hedefler belirlenebilir.